5-6. Alternatywne formy pracy, związane z nimi zagrożenia i profilaktyka

Praca platformowa to forma zatrudnienia, w ramach której organizacje lub osoby używają platformy internetowej, by dotrzeć do innych organizacji lub osób w celu rozwiązania konkretnych problemów lub wykonania konkretnych usług w zamian za opłatę.

Praca platformowa obejmuje przewozy, dowozy, prace domowe i fizyczne, proste prace wykonywane przez Internet, a także tzw. crowdwork, gdzie usługi pozyskiwane/świadczone są poprzez aplikacje mobilne lub platformy internetowe, łączące osoby świadczące usługi z klientami [2].

Pracownicy platformowi nie mają przełożonych, pracodawców, współpracowników, nie mają umów o pracę, zabezpieczeń pracowniczych i społecznych. Równocześnie praca platformowa, podlegająca zarządzaniu algorytmicznemu, często dotyczy pracy poniżej kwalifikacji i wiąże się z niewysokimi zarobkami.

Jak podaje EU-OSHA (Europejska Agencja Zdrowia i Bezpieczeństwa w Pracy), kryzys związany z COVID-19 nie tylko wysunął na pierwszy plan zagrożenia w zakresie BHP związane z pracą za pośrednictwem platform internetowych, lecz również je pogłębił. Jednocześnie podstawowe cechy pracy platformowej utrudniają wdrażanie systemów zapobiegania zagrożeniom w zakresie BHP i zarządzania nimi (EU-OSHA, 2021). Równocześnie jednak warto wspomnieć, że 14 października 2024 roku Rada Unii Europejskiej przyjęła dyrektywę o pracy platformowej, a państwa wspólnotowe mają dwa lata (do 2 grudnia 2026 roku), aby wdrożyć ją do porządku krajowego. Dyrektywa o pracy platformowej ma zwiększyć przejrzystość stosowania algorytmów w zarządzaniu zasobami ludzkimi, a także pomóc w prawidłowym określaniu statusu zatrudnienia osób pracujących dla platform, tym samym pozwalając im na korzystanie ze stosownych praw pracowniczych.

Psychospołeczne i organizacyjne czynniki ryzyka w pracy platformowej

Praca platformowa, zarówno wykonywana online, jak i w formie usług stacjonarnych, wiąże się z szeregiem wyzwań psychospołecznych i organizacyjnych, które mogą negatywnie wpływać na zdrowie i samopoczucie osób wykonujących tego typu działalność. Jednym z głównych czynników ryzyka jest zwiększone obciążenie emocjonalne, zwłaszcza w przypadku prac świadczonych w kontakcie bezpośrednim z klientem, np. w transporcie, dostawach czy usługach opiekuńczych. Konieczność utrzymywania uprzejmego i profesjonalnego kontaktu z klientami, nawet w trudnych sytuacjach, może powodować napięcie emocjonalne i zmęczenie.

Do tego dochodzi intensywność pracy – wiele osób wykonujących pracę platformową realizuje dużą liczbę zadań w pośpiechu, często przekraczając standardowe godziny pracy. Wynika to z konieczności utrzymania się z tej pracy oraz z trudności w uzyskaniu stabilnych i regularnych zleceń. W pracy online pojawia się dodatkowo ryzyko stresu cyfrowego, który może objawiać się zmęczeniem technologicznym, trudnościami z koncentracją, a nawet wypaleniem zawodowym.

Innym istotnym problemem jest ograniczony dostęp do wsparcia społecznego. Osoby pracujące za pośrednictwem platform często wykonują swoje zadania w izolacji, bez kontaktu z zespołem czy przełożonymi, co ogranicza możliwość uzyskania pomocy, porady czy po prostu codziennej wymiany doświadczeń. W efekcie może to prowadzić do poczucia osamotnienia i braku przynależności.

Często pojawia się również brak jasności co do roli pracownika, szczególnie w sytuacjach, gdy różni klienci mają odmienne wymagania, a zadania nie są precyzyjnie zdefiniowane. Może to prowadzić do dezorientacji, frustracji i trudności w ocenie własnej skuteczności. Dodatkowo, charakter pracy platformowej wiąże się zazwyczaj z dużą niepewnością – pracownicy nie wiedzą, czy i kiedy otrzymają kolejne zlecenie, a ich wynagrodzenie bywa niskie i nieregularne. W razie choroby, braku dostępnych zleceń lub chwilowego wyłączenia z rynku, mogą mieć poważne trudności z utrzymaniem się.

Tego rodzaju zatrudnienie często zakłóca równowagę między życiem zawodowym a prywatnym. Praca pochłania dużo czasu i energii, co może skutkować zmniejszoną ilością czasu wolnego, problemami w relacjach osobistych i brakiem odpoczynku. Jednocześnie osoby wykonujące pracę platformową nie mają zwykle dostępu do standardowych świadczeń pracowniczych, takich jak płatny urlop czy zwolnienie lekarskie, co dodatkowo pogarsza ich sytuację zawodową i zdrowotną.

W pracy platformowej brakuje również dostępu do narzędzi zarządzania zasobami ludzkimi, takich jak szkolenia czy programy rozwoju zawodowego. Pracownicy są w pełni odpowiedzialni za własny rozwój oraz utrzymanie dobrostanu psychicznego i fizycznego, co może być trudne w warunkach braku stabilności i wsparcia.

Kolejnym obciążeniem jest zarządzanie algorytmiczne, typowe dla wielu platform. Algorytmy decydują o przydziale zleceń, oceniają jakość pracy na podstawie opinii klientów i kontrolują wydajność, co ogranicza autonomię pracowników. Brak przejrzystości działania tych systemów oraz brak możliwości zakwestionowania niesprawiedliwych ocen lub decyzji algorytmu może budzić poczucie bezsilności i niesprawiedliwości. Co więcej, cyfrowy nadzór, czyli monitoring zachowań pracowników, stanowi dodatkowe źródło stresu i presji.

Problemy mogą pojawiać się także w kontaktach z klientami, zwłaszcza w sytuacjach, gdy komunikacja odbywa się jedynie za pośrednictwem platformy, bez bezpośredniego kontaktu. Może to prowadzić do nieporozumień, a także niesprawiedliwych ocen wystawianych przez klientów, które mają wpływ na przyszłe zlecenia i dochody pracownika.

Ostatnim, lecz istotnym czynnikiem są problemy techniczne związane z działaniem samych platform. Usterki, błędy systemowe czy chwilowa niedostępność serwisu mogą powodować przestoje w pracy, niezadowolenie klientów oraz frustrację i stres u pracowników [2].

Jak można wspierać dobrostan pracowników platformowych?

W przypadku pracy platformowej, w której zwykle brakuje bezpośredniego nadzoru ze strony przełożonych, narzędzi zarządzania zasobami ludzkimi, dostępu do służb bhp czy wsparcia instytucjonalnego, możliwości poprawy dobrostanu pracowników są ograniczone. Wsparcie w tym obszarze wymaga przede wszystkim działań systemowych, takich jak zmiany legislacyjne, oraz inicjatyw zwiększających świadomość samych pracowników platformowych na temat zagrożeń zdrowotnych związanych z tą formą zatrudnienia, jak również możliwych sposobów przeciwdziałania tym zagrożeniom.

Istotne jest również budowanie świadomości przedstawicieli platform internetowych na temat specyfiki pracy platformowej i potencjalnych jej skutków dla zdrowia i samopoczucia osób wykonujących zadania za ich pośrednictwem. Platformy mogą i powinny wdrażać rozwiązania ograniczające ryzyko psychospołeczne, które będą przyczyniały się do poprawy warunków pracy i jakości życia pracowników.

Jednym z kluczowych kierunków działań jest tworzenie mechanizmów zwiększających wsparcie społeczne w pracy platformowej. Można to osiągać poprzez zapewnienie pracownikom możliwości kontaktu z przedstawicielami platform oraz stworzenie przestrzeni do komunikacji i współpracy między samymi usługodawcami. Wsparcie społeczne odgrywa istotną rolę w przeciwdziałaniu izolacji zawodowej i w budowaniu poczucia przynależności oraz bezpieczeństwa.

Kolejnym ważnym aspektem jest regulacja czasu pracy. Elastyczność charakterystyczna dla pracy platformowej, choć pozornie korzystna, często prowadzi do nieregularnych i wydłużonych godzin pracy, co może powodować przeciążenie i zaburzenie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. Wprowadzenie bardziej przejrzystych zasad dotyczących czasu pracy mogłoby pomóc w ochronie zdrowia pracowników.

Ważne jest również zwiększanie świadomości osób pracujących poprzez oferowanie programów edukacyjnych i szkoleniowych. Szkolenia te mogą obejmować tematykę dobrostanu psychicznego, zarządzania stresem, ergonomii pracy, aktywności fizycznej czy podstawowych zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Dzięki nim pracownicy mogliby lepiej rozpoznawać zagrożenia i skuteczniej im przeciwdziałać.

Kolejnym rozwiązaniem wspierającym bezpieczeństwo i zdrowie pracowników platformowych mogą być systemy umożliwiające zakup lub dofinansowanie odzieży roboczej oraz sprzętu poprawiającego bezpieczeństwo pracy, np. w przypadku osób realizujących zadania transportowe czy kurierskie. Takie inicjatywy mogłyby zmniejszyć ryzyko wypadków przy pracy i poprawić komfort wykonywania zadań [2].

Wspomniana wcześniej dyrektywa o pracy platformowej również ma na celu poprawę warunków pracy tych osób poprzez zwiększenie przejrzystości stosowania algorytmów w zarządzaniu zasobami ludzkimi, a także w prawidłowym określaniu statusu zatrudnienia osób pracujących dla platform, tym samym pozwalając im na korzystanie ze stosownych praw pracowniczych.