5-6.2. Nowe formy pracy – definicje

Nowe formy pracy – typologia Eurofound

Według Europejskiej Fundacji na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy (Eurofound) [1], nowe formy pracy charakteryzują się niekonwencjonalnym miejscem wykonywania pracy (np. pracą w domu), niekonwencjonalnymi godzinami pracy, korzystaniem z technologii ICT (np. z telefonów komórkowych, laptopów, tabletów), nietypowym czasem pracy (nieciągłością, sporadycznością), networkingiem wśród osób samozatrudnionych.

Formy pracy wyróżnione przez Eurofound to:

  • dzielenie stanowiska pracy (job sharing) - pracodawca zatrudnia co najmniej dwóch pracowników do wspólnego wykonywania określonej pracy. Dwa stanowiska pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy łączą się w jedno stanowisko na pełen etat;
  • dzielenie się pracownikiem (employee sharing) - jeden pracownik jest zatrudniony przez grupę pracodawców (ale nie za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej). W rezultacie pracownik ten jest zatrudniony na stałe w pełnym wymiarze czasu pracy;
  • praca za talony (voucher-based work) - gdzie stosunek pracy opiera się na płatności za usługi talonem zakupionym od autoryzowanej organizacji.
  • praca zdalna, mobilna oparta na technologiach informacyjnych i telekomunikacyjnych (ICT-mobile work) - pracownicy mogą wykonywać pracę z dowolnego miejsca i w dowolnym czasie, korzystając z nowoczesnych technologii;
  • praca dorywcza (casual work) - pracodawca nie ma obowiązku regularnego zapewniania pracy pracownikowi, tylko korzysta z jego usług w zależności od potrzeb;
  • zarządzanie tymczasowe (interim management) - wysoko wykwalifikowani specjaliści są zatrudniani tymczasowo na potrzeby określonego projektu lub w celu rozwiązania określonego problemu;
  • praca portfelowa (portfolio work) - osoba samozatrudniona (np. freelancer) wykonuje usługi dla wielu klientów
  • praca platformowa (crowd employment) - zatrudnienie przebiega za pośrednictwem platform internetowych, które łączą nabywców i dostawców usług lub produktów. Często większe zadania są dzielone na mniejsze, wykonywane przez różne osoby.

Poszczególne formy pracy wyróżnione powyżej mogą się do pewnego stopnia pokrywać: np. praca zdalna wykonywana za pośrednictwem technologii ICT może zawierać elementy pracy portfelowej bądź platformowej, zatem granice między nimi są dość umowne. Tym niemniej każda z tych form zawiera charakterystyczne elementy i może mieć nieco inny wpływ na jakość życia zawodowego osób pracujących. Poszczególne formy pracy mogą być też wykonywane zarówno przez osoby na umowach o pracę, jak osoby samozatrudnione, czy na umowach cywilno-prawnych, które są atypowymi formami pracy w Polsce.

Nowe formy pracy w Polsce

W Polsce zamiennie stosuje się terminy „nowe” i „nietypowe” formy pracy. Za zasadnicze kryterium przyjmuje się stosunek prawny łączący pracodawcę z pracownikiem, zgodnie z którym formy zatrudnienia dzieli się na dwie podstawowe kategorie: zatrudnienie pracownicze i niepracownicze. Nietypowość zatrudnienia pracowniczego może przyjmować postać umów terminowych, umów o pracę w niepełnym wymiarze godzin bądź umów będących podstawą wynajmowania pracy. Nietypowość zatrudnienia niepracowniczego przyjmuje postać: zatrudnienia na podstawie umów cywilnoprawnych, samozatrudnienia oraz elastycznych form zatrudnienia. 

Psychospołeczne warunki pracy w nowych formach pracy

Ogólnie rzecz biorąc, takie elastyczne, niekonwencjonalne formy pracy, mogą charakteryzować się zarówno korzystnymi, jak i niekorzystnymi aspektami. Z perspektywy psychospołecznych warunków pracy, pozytywne cechy nowych form pracy to m.in. wysoka elastyczność, autonomia pracownicza, czy możliwość rozwoju. Z drugiej strony, niekorzystne psychospołeczne czynniki pracy dotyczą takich aspektów, jak np. ryzyko wysokiej intensywności pracy, długich lub nieprzewidywalnych godziny pracy, izolacji, niepewności pracy, zaburzenia równowagi między życiem prywatnym a zawodowym.

Interesującym aspektem jest równowaga między życiem prywatnym a zawodowym, która wymieniana jest zarówno jako czynnik sprzyjający w tego rodzaju pracy (możliwość zachowania tej równowagi), jak i zagrożenie (zaburzenie równowagi). Z jednej strony elastyczne formy pracy umożliwiają zachowanie równowagi poprzez dostosowanie godzin pracy do zobowiązań prywatnych i indywidualnych potrzeb. Z drugiej strony, zwłaszcza w przypadku pracy niskiej jakości, gorzej płatnej, osoby pracujące w nowych formach pracy mogą pracować ponad siły, bez czasu na regenerację czy życie prywatne [1].

Szczególnie interesujące w kontekście psychospołecznych warunków pracy i oddziaływania na osoby pracujące wydają się formy pracy, które stały się powszechniejsze w ostatnich latach, tj. praca platformowa, praca zdalna oraz freelancing – rodzaj pracy portfelowej. W dalszej części materiału przyjrzymy się bliżej tym właśnie formom.