8-3. Ocena ryzyka zawodowego w procesie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

Zgodnie z wymaganiami prawa ocena ryzyka zawodowego jest podstawowym narzędziem, które wykorzystywać powinien pracodawca w celu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników i poprawy warunków pracy. Powinna ona stanowić główny element każdego systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, bez względu na to, czy jest to system wdrażany zgodnie z wymaganiami prawa, czy też na zasadach dobrowolności. ( 8-3. slajd 3).

8-3. slajd 3

Ocena ryzyka zawodowego jest systematycznym badaniem wszystkich aspektów pracy, które jest przeprowadzane w celu stwierdzenia, jakie zagrożenia w środowisku pracy mogą być powodem urazu lub pogorszenia się stanu zdrowia pracownika i czy zagrożenia te można wyeliminować, a jeżeli nie – jakie środki ochronne należy podjąć w celu ograniczenia ryzyka związanego z tymi zagrożeniami.

W procesie oceny ryzyka zawodowego wyodrębnia się często dwa etapy: analizę ryzyka i wyznaczanie jego dopuszczalności, czyli podejmowanie decyzji o możliwości przyjęcia ryzyka lub konieczności jego wyeliminowania lub ograniczenia.

Analiza ryzyka zawodowego obejmuje zebranie potrzebnych informacji, identyfikację zagrożeń oraz oszacowanie związanego z nimi ryzyka. Może być ona zobiektywizowana dzięki oparciu jej na podstawach naukowych, tworzonych przez specjalistów z różnych dziedzin, takich jak na przykład toksykologia, inżynieria bezpieczeństwa, statystyka, psychologia. Dzięki ich pracom można właściwie identyfikować zagrożenia i przewidywać ich następstwa, a w szczególności ich wpływ na organizm człowieka.

W kolejnym etapie procesu oceny, który nazywa się często wyznaczaniem dopuszczalności ryzyka zawodowego, podejmuje się decyzję o zaakceptowaniu ryzyka lub konieczności obniżenia jego poziomu. Podstawowym kryterium dopuszczalności ryzyka zawodowego są wymagania przepisów prawa. Określają one poziomy ryzyka dopuszczalnego, ustalane z uwzględnieniem szeregu różnych czynników, z których za najistotniejsze można uznać względy ekonomiczne oraz społeczne spostrzeganie ryzyka. Ryzyko zawodowe może być spostrzegane w różny sposób, przy czym nie zawsze decydują o tym oceny obiektywne. Ryzyko katastrofy, które może się zdarzyć raz na kilkadziesiąt lat i w której może ucierpieć kilkaset osób jest na ogół oceniane jako wyższe niż ryzyko wypadku, którego ofiarami będzie kilka osób i który może wystąpić raz w ciągu roku. Na sposób spostrzegania ryzyka zawodowego ma również niewątpliwy wpływ znajomość zagrożenia, a także przekonanie o skuteczności lub nieskuteczności stosowanych środków, które chronią przed jego możliwymi skutkami.

Zasady przeprowadzania i dokumentowania oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy określają wytyczne i normy, do których należy polska norma PN-N-18002 „Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego”. Wytyczne wskazują elementy istotne z punktu widzenia poprawności i skuteczności oceny oraz takie zasady jej organizowania, których zastosowanie może się przyczynić do zwiększenia zaangażowania pracowników w problemy bezpieczeństwa i higieny pracy, a tym samym do zwiększenia skuteczności wynikających z oceny ryzyka zawodowego działań. 

Przebieg oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy:

Ocena ryzyka zawodowego może być traktowana jako proces wieloetapowy i przeprowadzana „krok po kroku”. Wykonując ją należy kolejno:

• zebrać informacje, niezbędne do oceny ryzyka,
• przeanalizować zebrane informacje i zidentyfikować występujące na stanowisku zagrożenia,
• oszacować ryzyko związane ze zidentyfikowanymi zagrożeniami,
• ocenić, czy ryzyko związane ze zidentyfikowanymi zagrożeniami można zaakceptować, biorąc pod uwagę ustalone kryteria,
• sformułować zalecenia odnośnie działań eliminujących lub ograniczających ryzyko,
• skonsultować z pracownikami lub ich przedstawicielami wyniki oceny i poinformować pracowników o tych wynikach.

Do oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy potrzebne są przede wszystkim informacje na temat:

• lokalizacji stanowiska i/lub realizowanych na nim zadań,
• osób, pracujących na stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem tych pracowników, dla których ryzyko zawodowe związane z oddziaływaniem zagrożeń może być większe od przeciętnego, takich jak np. kobiety w ciąży, młodociani, osoby starsze lub z niepełnosprawnościami,
• stosowanych środków pracy, materiałów i wykonywanych operacji technologicznych,
• wykonywanych czynności oraz czasu i sposobu ich wykonywania przez pracujące na stanowisku osoby,
• zagrożeń, które już zostały zidentyfikowane i ich źródeł,
• możliwych skutków występujących zagrożeń,
• stosowanych środków ochrony,
• wypadków i chorób zawodowych, którym uległy pracujące na stanowisku osoby,
• wymagań przepisów prawnych i norm, określających minimalne wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy na analizowanym stanowisku.

Źródłami tych informacji mogą być:

• dane techniczne o wykorzystywanych na stanowisku maszynach i urządzeniach, otrzymane od producenta lub dostawcy,
• procedury technologiczne i instrukcje robocze,
• wyniki pomiarów czynników zagrażających (szkodliwych i niebezpiecznych, a także uciążliwych), występujących na stanowisku pracy,
• rejestry wypadków i chorób zawodowych,
• literatura naukowo – techniczna,
• akty prawne i normy techniczne. 

Poza dokumentacją cennych informacji o analizowanym stanowisku mogą dostarczyć:

• obserwacja środowiska pracy,
• obserwacja zadań wykonywanych na stanowisku pracy,
• obserwacja zadań wykonywanych poza stanowiskiem pracy,
• obserwacja przebiegu pracy (sprawdzenie, czy praca jest wykonywana zgodnie z ustalonymi procedurami),
• wywiady z pracownikami,
• obserwacja czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na stanowisko pracy
  (np. prace wykonywane przez pracowników zewnętrznych),
• analiza czynników psychologicznych, społecznych i fizycznych, które mogą wywołać stresy oraz ich związków z organizacją i środowiskiem pracy,
• analiza organizacji działań, których celem jest zapewnienie właściwych warunków pracy. 

Identyfikacji zagrożeń dokonuje się na podstawie analizy zebranych informacji. Na tym etapie zespół oceniający powinien przede wszystkim wykorzystać dotychczasową wiedzę na temat występujących na analizowanym stanowisku zagrożeń. W każdym przypadku celowe jest sprawdzenie, czy zostały one prawidłowo zidentyfikowane i czy dostępne informacje (np. wyniki pomiarów odpowiednich parametrów, charakteryzujących zagrożenie) są wystarczające do oceny ryzyka związanego z zagrożeniem. 

Nie można się jednak ograniczyć do ewidencji zagrożeń już znanych. Systematyczna analiza informacji prowadzi często do wykrycia zagrożeń nowych, dotychczas nie zidentyfikowanych. Analizę tę można przeprowadzać w różny sposób. Ważne jest, aby przyjęta przez zespół metoda postępowania na etapie identyfikacji zagrożeń uwzględniała wszystkie problemy związane z wykonywaną na stanowisku pracą. Do identyfikacji zagrożeń na stanowiskach pracy wykorzystuje się najczęściej listy kontrolne, w których wymienione są podstawowe czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe mogące wystąpić na stanowisku pracy. Listy takie powinny mieć charakter otwarty i umożliwiać dopisywanie nowych, nie uwzględnionych wcześniej zagrożeń. Na liście zaznacza się te czynniki, które występują na analizowanym stanowisku i dopisuje czynniki nowe. Typowym przykładem list kontrolnych są listy opracowywane w celu oceny stanowisk pracy z monitorami ekranowymi lub listy pytań do oceny bezpieczeństwa maszyn i innych urządzeń technicznych. Opracowywane są również listy pytań kontrolnych dla małych przedsiębiorstw o różnych profilach działalności, które pozwalają na zidentyfikowanie typowych dla tych przedsiębiorstw zagrożeń i równocześnie pomagają w zastosowaniu właściwych środków ochrony. 

Przeprowadzając identyfikację nie należy poświęcać zbyt wiele uwagi tym zagrożeniom, które w sposób oczywisty nie wywołają żadnych szkodliwych następstw. Jeżeli natomiast na stanowisku można zaobserwować występowanie zdarzeń niepożądanych, takich jak na przykład powtarzające się złe samopoczucie osób wykonujących pracę i ich częsta absencja, których przyczyny nie można ustalić, konieczne jest opisanie występującego problemu i przeprowadzenie jego dokładniejszej analizy. Może się wówczas okazać potrzebne wykorzystanie wiedzy dodatkowych specjalistów i zastosowanie bardziej sformalizowanych metod analizy.

Oszacowanie związanego ze zidentyfikowanym zagrożeniem ryzyka zawodowego polega na ustaleniu prawdopodobieństwa wystąpienia niepożądanych następstw tego zagrożenia (urazu, pogorszenia stanu zdrowia) i ciężkości tych następstw.

Prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzeń niepożądanych można określać na przykład na podstawie danych statystycznych. Wielkość strat, którymi w odniesieniu do człowieka są szkodliwe skutki zdrowotne szacuje się na podstawie doświadczeń z analizy wypadków i zdarzeń prawie wypadkowych (dla zagrożeń powodowanych czynnikami niebezpiecznymi) albo na podstawie wyników badań eksperymentalnych lub danych epidemiologicznych (dla czynników szkodliwych i uciążliwych).

Do oszacowania ryzyka zawodowego można także wykorzystywać opinie ekspertów i pracowników. W każdym przypadku oszacowania są obarczone niepewnością, związaną przede wszystkim z przypadkowym charakterem zdarzeń i sposobem wyznaczania szkodliwych następstw zagrożeń dla zdrowia człowieka. Ponieważ ustalenie prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia niepożądanego o określonych następstwach rzadko bywa możliwe, do szacowania ryzyka zawodowego stosuje się na ogół wskaźniki opisujące w sposób ogólny zakres prawdopodobieństwa wystąpienia oraz wielkość strat.

W polskiej normie PN-N-18002:2000 zaleca się oszacowanie ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej, zgodnie z tablicą 1  (8-3. slajd 4) lub w skali pięciostopniowej, zgodnie z tablicą 2  (8-3. slajd 5).

8-3. slajd 4

8-3. slajd 5

Ciężkość szkodliwych następstw zagrożenia i prawdopodobieństwo ich wystąpienia można określić stosując następujące wskazówki:

• do następstw o małej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które nie powodują długotrwałych dolegliwości,
• do następstw o średniej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które powodują niewielkie, ale długotrwałe lub nawracające okresowo dolegliwości i są związane z krótkimi okresami absencji,
• do następstw o dużej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które powodują ciężkie i stałe dolegliwości i/lub śmierć,
• do mało prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które nie powinny wystąpić podczas całego okresu aktywności zawodowej pracownika,
• do prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które mogą wystąpić nie więcej niż kilkakrotnie podczas okresu aktywności zawodowej pracownika,
• do wysoce prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które mogą wystąpić wielokrotnie podczas okresu aktywności zawodowej pracownika.  

Tam gdzie jest to możliwe, zaleca się oszacować ryzyko zawodowe na podstawie wartości wielkości charakteryzujących narażenie pracownika na oddziaływanie czynników szkodliwych. Ogólne wskazówki do oszacowania ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej na podstawie wartości wielkości charakteryzujących narażenie przedstawiono w tablicy 3. (8-3. slajd 6).

8-3. slajd 6

Ogólną zasadą jest, że ryzyko szacuje się jako duże wówczas, gdy narażenie pracownika przekracza poziom ustalony w przepisach lub normach technicznych; ryzyko jest średnie, jeżeli spełnione są wymagania przepisów i norm, lecz istnieje pewne prawdopodobieństwo wystąpienia szkodliwych następstw zagrożenia; ryzyko jest małe, jeżeli jesteśmy niemal pewni, że następstwa te nie wystąpią. Na przykład dla tych czynników, dla których określono najwyższe dopuszczalne wartości stężeń lub natężeń (NDS lub NDN) ryzyko może być oszacowane jako duże wówczas, jeżeli parametr charakteryzujący narażenie pracownika przekracza te wartości NDS lub NDN. Natomiast jeżeli parametr charakteryzujący narażenie nie przekracza połowy NDS lub NDN, ryzyko można oszacować jako małe.

Po oszacowaniu ryzyka należy wyznaczyć jego dopuszczalność, czyli odpowiedzieć na pytanie: „Czy ryzyko jest dopuszczalne, czyli czy można go zaakceptować i pracować w określonych warunkach bez szkody dla zdrowia?”. Decyzja o przyjęciu ryzyka lub konieczności zastosowania odpowiednich środków w celu jego redukcji wiąże się z ustaleniem kryteriów oceny. Podstawowym kryterium, które jest podstawą podejmowania decyzji o akceptacji ryzyka lub konieczności jego obniżenia są wymagania obowiązujących przepisów i norm technicznych.

Na ogół uznaje się, że ryzyko jest odpowiednio kontrolowane i można je zaakceptować, jeżeli w wyniku oceny można stwierdzić, że:

• spełnione są wymagania obowiązujących przepisów,
• uwzględniono wymagania norm,
• zasady ograniczania ryzyka są właściwie stosowane i że zapewniając ochronę pracowników uwzględniono najnowsze osiągnięcia techniki.

Jeżeli stwierdza się, że obowiązujące wymagania nie są spełnione, ryzyka nie można zaakceptować. Na przykład ryzyko związane z obecnością w powietrzu na stanowisku pracy szkodliwych substancji chemicznych o stężeniu przekraczającym ustaloną wartość najwyższego stężenia dopuszczalnego należy uznać za niedopuszczalne. Oznacza to, że bez zastosowania odpowiednich środków ochrony praca w narażeniu na te czynniki zagraża zdrowiu pracownika. Dopiero zastosowanie odpowiedniej wentylacji oraz (jeżeli to nie wystarczy lub jest niemożliwe) środków ochrony układu oddechowego umożliwia wykonywanie tej pracy bez szkody dla zdrowia. Można wówczas uznać, że ryzyko zostało obniżone do poziomu akceptowalnego. W niektórych przypadkach spełnienie wymagań prawa nie musi być równoznaczne ze stwierdzeniem, że ryzyko zawodowe jest dopuszczalne. Dzieje się tak często w przypadku osób szczególnie podatnych na oddziaływanie zagrożeń, takich jak np. osoby starsze, niepełnosprawne, czy też kobiety w ciąży.