6-12. Pierwsza pomoc

Zatrucia są wynikiem wprowadzenia do organizmu związków chemicznych zaburzających procesy metaboliczne. Trucizny przedostają się do organizmu różnymi drogami: przez płuca, układ pokarmowy, przez skórę, a także rzadko w praktyce przemysłowej - bezpośrednio przez krew.

Ustalenie czy poszkodowany jest pod wpływem działania trucizn nie jest łatwe. W warunkach przemysłowych, przedostanie się związku chemicznego do organizmu człowieka można domniemywać, biorąc pod uwagę wykonaną pracę, znajomość czynników narażenia oraz objawy. Kierownicy lub pracownicy działów bezpieczeństwa i higieny pracy powinni orientować się jakie objawy występują po ekspozycji na środki chemiczne stosowane w danym przedsiębiorstwie i jakie powinny być zastosowane środki zaradcze. Informacje takie powinny być opracowane w formie kart informacyjnych oraz instrukcji postępowania w przypadku zatrucia i umieszczone na stanowisku pracy.

Niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia w ostrych zatruciach zależy od:

• sposobu działania chemicznej substancji toksycznej,
• dawki lub stężenia w powietrzu środowiska pracy,
• czasu trwania narażenia,
• drogi wchłonięcia trucizny.

Szansa uratowania życia i zdrowia osoby zatrutej zależy w dużym stopniu od jakości i szybkości udzielenia pierwszej pomocy. Pomoc taka jest uwarunkowana umiejętnościami osób jej udzielających oraz organizacją i wyposażeniem ośrodków (punktów) pierwszej pomocy lub ratownictwa w dużych zakładach pracy, w których ryzyko zatruć wynika z określonych procesów produkcji lub/i stosowania substancji chemicznych. Osoby pracujące w potencjalnym zagrożeniu muszą być poinformowane o działaniu substancji chemicznych oraz o sposobach ochrony własnego zdrowia, a także zachowania się i postępowania w przypadku zatrucia - własnego lub osób z otoczenia.

W ocenie ostrego toksycznego działania substancji chemicznej oraz w toku udzielania pierwszej pomocy najbardziej przydatne jest ustalenie głównych mechanizmów działania substancji chemicznych zagrażających życiu, do których należą:

• działanie narkotyczne,
• działanie duszące,
• działanie żrące.

Inne mechanizmy działania substancji toksycznych polegają na zmianach narządowych: w obrębie wątroby, nerek, ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, w płucach, krwi. Zmiany te mogą ujawnić się z opóźnieniem w porównaniu do działania narkotycznego, duszącego czy żrącego. Objawy występują po kilku lub kilkunastu godzinach, a niekiedy po kilku lub kilkunastu dniach.

Przebieg tych zmian i rokowanie co do stanu zdrowia poszkodowanego zależy w dużej mierze od udzielonej pierwszej pomocy i medycznej oraz wczesnego zastosowania właściwej terapii, w tym specyficznych „odtrutek”.

Działanie narkotyczne charakteryzuje się dwiema fazami: pobudzeniem ośrodkowego układu nerwowego, a następnie hamowaniem jego funkcji. Pobudzenie (euforia, niepokój itd.) występuje na ogół po narażeniu na działanie substancji o stężeniu zbliżonym do NDSCh, natomiast w przypadku bardzo wysokich stężeń, bliskich stężeniom śmiertelnym może wystąpić wysoka depresja ośrodkowego układu nerwowego. Skutkiem hamowania ośrodkowego układu nerwowego jest upośledzenie funkcji i porażenie ośrodków ważnych dla życia: oddychania (z zaburzeniami i zatrzymaniem oddechu) oraz krążenia (z zaburzeniami akcji serca, spadkiem ciśnienia tętniczego krwi, zapaścią, zatrzymaniem akcji serca). Oba te mechanizmy prowadzą do zejścia śmiertelnego.

Działanie duszące wynika z braku tlenu wywołanego niedrożnością dróg oddechowych, zaburzeniami funkcji tkanki płucnej oraz zaburzeniami funkcji hemoglobiny lub oddychania tkankowego. Niedrożność dróg oddechowych jest następstwem obrzęku krtani lub skurczu oskrzeli wskutek działania substancji silnie drażniących lub uczulających, a także niedrożności oskrzeli spowodowanej zachłyśnięciem się płynem z jamy ustno-gardłowej i żołądka (np. w czasie wymiotów). Zaburzenia funkcji tkanki płucnej, tj. oskrzelików i pęcherzyków płucnych są związane z obrzękiem płuc.

Działanie żrące (poparzenia chemiczne) jest najczęściej wywołane:

• ługami powodującymi martwicę rozpływną tkanek narażonych na bezpośredni kontakt z tymi związkami, tj. skóry, błon śluzowych jamy nosowo-gardłowej, przełyku, żołądka oraz oczu; szczególne niebezpieczeństwo polega na głębokiej penetracji ługu oraz uszkodzeniu sąsiadujących tkanek i narządów (np. zniszczenie przełyku powoduje penetrację śródpiersia, a przebicie ściany żołądka - penetrację do jamy otrzewnej, natomiast uszkodzenie rogówki prowadzi do zniszczenia gałki ocznej),
• kwasami powodującymi martwicę koagulacyjną, tj. oparzenia chemiczne ograniczone do powierzchownych warstw tkanek narażonych na bezpośredni kontakt z kwasami; od rozległości oparzeń skóry i stopnia uszkodzenia zależy zagrożenie życia; lokalizacja zmian bliznowatych po wyleczeniu oparzeń może być przyczyną trwałych uszkodzeń (ograniczenie ruchomości w obrębie kończyn, niedomykalność powiek po oparzeniu skóry twarzy, zwężenie przełyku po zatruciu drogą pokarmową) i uzasadniać potrzebę wtórnej interwencji chirurgicznej.