6-12. Pierwsza pomoc

Prąd elektryczny jest dla ciała człowieka bardzo niebezpieczny. Kontakt ze źródłem prądu elektrycznego może powodować oparzenie skóry, utratę przytomności, zatrzymanie akcji serca i śmierć poszkodowanej osoby. Zazwyczaj krótkotrwała ekspozycja na prąd elektryczny jest już przyczyną śmierci.

Im wyższe jest napięcie elektryczne, tym cięższe bywają skutki patofizjologiczne (zmiany fizyczne, chemiczne i biologiczne) w wyniku oddziaływania głównie na układ nerwowy, ale także na układ krążenia i oddechowy. Objawy występujące przy porażeniu prądem elektrycznym są bardzo charakterystyczne. Przede wszystkim są to skurcze mięśni, silny ból oraz poparzenia skóry, a niekiedy także niewidoczne oparzenia narządów wewnętrznych. W przypadku cięższych porażeń mogą pojawić się zaburzenia oddychania, utrata przytomności, zaburzeniem pracy serca (migotaniem komór), co z kolei może prowadzić do zatrzymania krążenia, a ostatecznie – do śmierci. Inne możliwe następstwa porażenia prądem elektrycznym to złamanie kości długich, czy uraz kręgosłupa, ponieważ ciało poszkodowanego może być odrzucone na odległość. Ofiara wskutek porażenia prądem może również upaść z wysokości. Niekiedy po ustaniu przepływu prądu rażeniowego obserwowany jest tzw. wstrząs elektryczny, objawiający się bladością ciała, drżeniem kończyn, obrzękiem mózgu, a nawet odległymi w czasie skutkami, np. pojawieniem się jąkania. Istotne znaczenie dla skutków porażenia ma droga przepływu prądu przez ciało człowieka. Najbardziej niebezpieczne są rażenia, przy których prąd przepływa na linii: ręka – plecy, ręka – ręka i ręka – nogi. Znaczenie ma również czas działania prądu elektrycznego. Następstwa porażenia są łagodniejsze wtedy, gdy przepływ prądu przez ciało człowieka zachodzi przez czas nie dłuższy, niż 0,5 sekundy. Ważna jest również temperatura i wilgotność ciała. Wilgotny, mokry, czy spocony naskórek „lepiej przewodzi” prąd elektryczny i będzie przyczynkiem do wystąpienia porażenia o cięższych skutkach. Suchy, czy zrogowaciały naskórek stawia „większy opór” prądowi wrażeniowemu, co sprawi, że ofiara będzie miała większe szanse na przeżycie wypadku.

Zazwyczaj krótkotrwała ekspozycja na prąd elektryczny o napięciu do 1 kV nie jest niebezpieczna dla życia. Przedłużająca się ekspozycja może natomiast stać się przyczyną śmierci. Bardzo istotne w przypadku porażenia prądem elektrycznym jest natychmiastowe uwolnienie porażonego spod działania prądu. Pamiętać przy tym należy, że osoba porażona prądem jest dla ratownika równie niebezpieczna, jak samo źródło prądu. Dotykanie osoby porażonej gołą ręką sprawi, że prąd rażeniowy rozpłynie się na dwie osoby. Zatem ratując porażonego należy zawsze użyć specjalistycznego sprzętu (np. rękawic elektroizolacyjnych, haka ewakuacyjnego mocowanego na izolacyjnym drążku manewrowym), a przy jego braku – naprędce pozyskanego przedmiotu z materiału izolacyjnego (np. szczotki na drewnianym kiju, deski – w celu odciągnięcia porażonego od urządzenia pod napięciem).

W czasie uwalniania porażonego spod działania prądu elektrycznego o napięciu do 1 kV należy wyłączyć napięcie właściwego obwodu elektrycznego, np. poprzez:

• otwarcie właściwego łącznika,
• lub wyjęcie wkładki topikowej (bezpiecznika) z obwodu zasilania,
• przecięcie lub zerwanie przewodów od strony zasilania odpowiednimi narzędziami.

Jeżeli żądne z powyższych rozwiązań nie jest możliwe, należy:

• odciągnąć porażonego od urządzenia pod napięciem odpowiednimi narzędziami,
• zabezpieczyć porażonego przed upadkiem, gdy wyłączenie napięcia może spowodować taki upadek.

W czasie uwalniania porażonego spod działania prądu elektrycznego o napięciu powyżej 1 kV należy przede wszystkim:

• starać się wyłączyć napięcie właściwego obwodu elektrycznego, a następnie
• odciągnąć porażonego od urządzenia pod napięciem odpowiednimi narzędziami upewniając się, czy napięcie jest wyłączone (posługując się wskaźnikiem napięcia).

W przypadku zakładów pracy, do ratowania osób porażonych, używa się specjalistycznego elektroenergetycznego sprzętu ochronnego (np. rękawice elektroizolacyjne, hak ewakuacyjny mocowany na izolacyjnym drążku manewrowym, linka i osprzęt do spuszczania porażonego z wysokości).

W takich środowiskach jak np.:

• środowiska przemysłowe (fabryki, huty, kopalnie, warsztaty, magazyny),
• energetyka (elektrownie, rozdzielnie, kotłownie/ciepłownie, siłownie telekomunikacyjne, sterownie, stacje elektroenergetyczne, podstacje trakcyjne),
• obiekty komunikacyjne (stacje kolejowe/przeładunkowe, zajezdnie, lotniska i porty),
• obiekty komunalne (stacje wodociągów, przepompownie kanalizacyjne, sortownie odpadów, itp.).

Specjalistyczny elektroenergetyczny sprzęt ochronny powinien być standardowym wyposażeniem urządzeń, czy pomieszczeń/stref ruchu elektrycznego. Zwykle w takich pomieszczeniach przebywa wykwalifikowany personel, posiadający uprawnienia zawodowe, który powinien być biegły w posługiwaniu się specjalistycznym sprzętem ochronnym.

Szansa uratowania osoby porażonej prądem elektrycznym szybko spada w miarę upływu czasu. W pierwszej minucie po porażeniu istnieje 98% szans uratowania życia, po 3 minutach - 40%, po 5 minutach - 25 %, a po 8 minutach już tylko 5%.

Każda osoba po porażeniu prądem winna zostać przebadana przez właściwe służby medyczne. W przypadku, gdy rażenie prądem nie wyrządziło szkód w organizmie należy nawadniać się (ok. 5 litrów płynów) przez 3 doby, aby jak najszybciej wydalić z organizmu toksyny i tym samym zapobiec zatruciu. Oparzenia skóry nie są najczęściej rozległe i dotyczą miejsc kontaktu z prądem. Opatruje się je w sposób typowy dla oparzeń i ran innego rodzaju – w sposób odpowiedni do ich charakteru. W przypadku omdlenia (utraty przytomności), przy zachowanym oddychaniu i krążeniu krwi, należy unieść kończyny dolne i górne poszkodowanego na kilkanaście sekund, a w przypadku powikłań lub braku oddychania i krążenia krwi – rozpocząć RKO.

W przypadku stwierdzenia objawów stanu bezpośredniego zagrożenia życia należy podjąć niezwłocznie działania zgodnie z BLS/RKO.