6-12.2. Podstawowe zabiegi resuscytacyjne

Termin podstawowe zabiegi resuscytacyjne (ang. Basic Life Suport – BLS) to zespół czynności obejmujący bezprzyrządowe utrzymywanie drożności dróg oddechowych oraz podtrzymywanie oddychania i krążenia. Szansa przeżycia po zatrzymaniu czynności życiowych jest większa gdy świadkowie zdarzenia rozpoczną resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) z wykorzystaniem zewnętrznego automatycznego defibrylatora AED (ang. Automated External Defibrillator) w celu przywrócenia krążenia. AED jest to urządzenie, które analizuje rytm serca, i w razie potrzeby, poprzez elektrody defibrylacyjne jest w stanie dostarczyć energię elektryczną do serca ofiary. Impuls przepływając przez mięsień sercowy przywraca jego prawidłową pracę. Defibrylacja (wyładowanie) jest zabiegiem medycznym i jej celem jest wytłumienie chaotycznych impulsów elektrycznych przepływających przez serce, czyli próba naprawy nienormalnego rytmu serca. Dzięki temu uzyskuje się stabilizację prawidłowego rytmu serca, a tym samym przywracana jest prawidłowa praca serca jako pompy.

RKO obejmuje następujące elementy: ocena bezpieczeństwa, przytomności, wołanie o pomoc, udrożnienie dróg oddechowych, ocenę oddechu, powiadomienie służb ratunkowych (tel. 112), rozpoczęcie ucisków klatki piersiowej na jej środku oraz oddechów ratowniczych w algorytmie ustalonym przez ERC (www.prc.krakow.pl) tj. 30 uciśnięć (częstość 100-120 / min na głębokość 5-6 cm) i 2 wentylacje poprzez maskę pocet lub (co nie jest zalecane) wydychanym przez ratownika powietrzem. Decyzja o wykonywaniu sztucznego oddychania w przypadku, gdy nie dysponujemy środkami ochrony osobistej, zawsze należy do osoby udzielającej pomocy, która musi mieć świadomość możliwych odległych skutków tej decyzji. Należy wspomnieć w tym miejscu, że istnieje też bezwzględne przeciwwskazanie do prowadzenia wentylacji zastępczej metodami bezprzyrządowymi w przypadku zatrucia wziewnego – ratujący może być narażony na działanie substancji toksycznej pozostającej w płucach poszkodowanego).

Celem BLS/RKO jest zapewnienie odpowiedniej wentylacji i krążenia krwi do czasu podjęcia kroków zmierzających do odwrócenia przyczyn zatrzymania krążenia. Jest to więc „czynność podtrzymująca życie”, aczkolwiek zdarza się, że jest wystarczająca do usunięcia przyczyny i pozwala na pełne przywrócenie czynności życiowych.

Zatrzymanie krążenia na więcej niż 3-4 minuty zazwyczaj prowadzi do nieodwracalnego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (mózgu). Należy więc położyć nacisk na szybkie rozpoczęcie RKO przez ratownika, który bez namysłu powinien postępować zgodnie z zalecaną sekwencją czynności (www.prc.krakow.pl) .

Nie jest jednoznacznie naukowo określone w literaturze jak „dobre” musi być RKO, aby mogło uratować życie. Wciąż oczekuje się rozstrzygającej odpowiedzi na to pytanie, ale z licznych badań jasno wynika, że wskaźniki przeżycia są najniższe wtedy, gdy nie podjęto żadnych prób BLS/RKO.

Ważnym ogniwem łańcucha przeżycia jest uzyskanie dostępu do kwalifikowanej pomocy medycznej. Zalecany moment, w którym należy opuścić poszkodowanego przerywając próbę BLS/RKO i rozpocząć wzywanie pomocy zależy od kilku czynników: czy ratownik jest sam, czy poszkodowany ma pierwotne zatrzymanie oddychania czy krążenia, jaka jest odległość do miejsca, skąd można wezwać pomoc (np. telefonu), możliwości wzywanych służb ratowniczych.

Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca, aby ratownik (jeśli nie ma innej drogi uzyskania pomocy), natychmiast po stwierdzeniu, że dorosły poszkodowany jest nieprzytomny, opuścił go i wezwał kwalifikowaną pomoc („najpierw wezwij pomoc”). W przypadku konieczności stosowania BLS/RKO u dziecka (oddychanie lub uciskanie albo obydwie czynności) powinno ono być prowadzone przez około 1 minutę zanim ratownik oddali się w celu wezwania pomocy.

Dzieci różnią się od dorosłych pod względem przyczyny zatrzymania oddychania i krążenia krwi. Zatrzymanie oddychania jest znacznie częstsze, zatrzymanie krążenia jest zwykle wtórne do niego. Wynik próby BLS/RKO w zatrzymaniu krążenia u dzieci jest nienajlepszy, z dużym prawdopodobieństwem rozwinięcia się ciężkiego stanu neurologicznego. Przeżycie w zatrzymaniu oddychania i krążenia u dzieci zależy głównie od niezwłocznego podjęcia BLS/RKO. Wynika stąd zalecenie prowadzenia PPŻ przez minutę przed opuszczeniem poszkodowanego dziecka w celu wezwania pomocy.

Kiedy jest więcej niż jeden ratownik, jeden powinien rozpocząć BLS/RKO, podczas gdy drugi powinien iść po pomoc. Samotny ratownik powinien podjąć decyzję czy najpierw rozpocząć BLS/RKO, czy najpierw pójść po pomoc. Ta decyzja będzie uzależniona od sytuacyjnej dostępności jednostek ratownictwa medycznego.

Wykazano, że objętość powietrza wynosząca 500÷600 cm3 wystarcza dla zapewnienia dostatecznej wentylacji w BLS/RKO u dorosłego, ponieważ wytwarzanie dwutlenku węgla podczas zatrzymania krążenia pozostaje na bardzo niskim poziomie.

Jednakże, jeżeli prawdopodobną przyczyną utraty przytomności są: uraz (zranienie) utonięcie albo jeżeli poszkodowany jest niemowlęciem lub dzieckiem ratownik powinien wykonywać BLS/RKO przez około 1 minutę przed udaniem się po pomoc.

Kiedy poszkodowany jest osobą dorosłą, a przyczyną utraty przytomności nie jest uraz lub utonięcie, ratownik powinien przypuszczać, że poszkodowany ma problemy z sercem i w takiej sytuacji iść po pomoc natychmiast po ustaleniu, że poszkodowany nie oddycha.

Ostatecznie istotne jest dla poszkodowanego niesienie mu pomocy tak szybko, jak tylko to jest możliwe. Zaprezentowany poniżej algorytm pomaga wstępnie ocenić stan i wyznacza następujące kierunki dalszego postępowania z poszkodowanym:

  • Zapewnij bezpieczeństwo sobie i poszkodowanemu.
  • Przytomność W celu dokonania oceny podstawowych funkcji życiowych poszkodowanego należy sprawdzić: czy poszkodowany jest przytomny? Pamiętać należy, że do poszkodowanego podchodzimy od strony nóg. Ratownik powinien głośno odezwać się do poszkodowanego oraz sprawdzić reakcję na dotknięcie (potrząsanie za ramiona). Zawołaj głośno: „Proszę Pana/Pani! Co się stało? Otwórz oczy!” Potrząśnij delikatnie za ramiona. Nie stosuj jakichkolwiek bodźców bólowych! Jeżeli poszkodowany reaguje: pozostaw go w pozycji zastanej, dowiedz się, co mu dolega, regularnie oceniaj stan poszkodowanego (6-12. slajd 2-3).
  • Jeśli poszkodowany nie reaguje (jest nieprzytomny) zastosuj aktualnie zalecaną sekwencję działań, wynikających z zaleceń ERC: 

Udrożnienie dróg oddechowych oraz ocena oddechu

U nieprzytomnej osoby zapadający się do tyłu język może zablokować drogi oddechowe. Można je udrożnić dzięki odchyleniu głowy do tyłu i uniesieniu bródki, co powoduje odsunięcie się języka od tylniej ścianki gardła. Poluźnij ciasne ubranie wokół szyi, usuń z jamy ustnej poszkodowanego widoczne ciała obce, które w oczywisty sposób mogą tamować oddychanie. Połóż jedną dłoń na czole poszkodowanego i delikatnie odchyl jego głowę do tyłu jednocześnie opierając końce dwóch palców drugiej ręki poniżej jego bródki, unieś ją do góry. Utrzymując drożność dróg oddechowych sprawdź, czy poszkodowany oddycha prawidłowo, używając: wzroku (zobacz ruchy klatki piersiowej), słuchu (usłysz szmer towarzyszący wdechowi i wydechowi), dotyku (poczuj strumień powietrza na swoim policzku). Przykładamy nasze ucho i policzek do nosa i ust poszkodowanego jednocześnie kierując wzrok w stronę klatki piersiowej osoby nieprzytomnej. W ten sposób uchem staramy się usłyszeć oddech, na policzku poczuć ruch powietrza, a wzrokiem oceniamy, czy klatka piersiowa poszkodowanego unosi się i opada, w rytm oddechów. Sprawdzenie, czy u poszkodowanego występuje prawidłowy oddech nie powinno trwać dłużej niż 10 sekund. Tempo oddechu dorosłego, zdrowego człowieka waha się między 12 a 18 oddechów na minutę. Łatwo więc policzyć, że w ciągu 10 sekund powinniśmy wyczuć co najmniej 2 oddechy u poszkodowanego.

6-12. slajd 2

6-12. slajd 3

Pozycja bezpieczna 

Osoby, które nie reagują, ale oddychają prawidłowo, należy ułożyć w pozycji bezpiecznej na boku, a nie na wznak (na plecach). W niektórych sytuacjach, takich jak np. uraz, układanie poszkodowanego w pozycji bezpiecznej może jednak nie być postępowaniem właściwym. Pozycja bezpieczna utrzymuje drożne drogi oddechowe u nieprzytomnego poszkodowanego, który oddycha prawidłowo. Zapobiega zapadnięciu się języka, co mogłoby spowodować niedrożność dróg oddechowych oraz umożliwia łatwe wydostanie się treści pokarmowej (np. podczas wymiotów) z jamy ustnej poszkodowanego. Pozycja bezpieczna powinna być stabilna, jak najbliższa ułożeniu na boku z odgięciem głowy i brakiem ucisku na klatkę piersiowa, by nie utrudniać oddechu (6-12. slajd 4).

  1. Podejdź do poszkodowanego od strony nóg.
  2. Jeśli poszkodowany nosi okulary – ściągnij je i połóż za jego głową. Jeżeli wyczuwamy, że w kieszeni spodni lub w koszuli na stronie, na którą chcemy go ułożyć wyczuwamy jakieś przedmioty należy je wyjąc i również położyć za jego głową.
  3. Klęknij przy poszkodowanym i upewnij się, że ma obie nogi wyprostowane.
  4. Umieść ramię bliższe Ciebie pod kątem prostym do tułowia, zegnij w łokciu, tak aby dłoń była skierowana ku górze (pamiętaj, że czasem ręka może mieć tzw. przykurcz i będzie bezwładnie w górze więc nie dociskaj jej na siłę do podłoża).
  5. Drugie ramię przełóż przez klatkę piersiową i przyciśnij grzbiet dłoni poszkodowanego (w taki sposób, aby palce dłoni poszkodowanego przeplatały się z palcami dłoni ratownika zdj. nr 8) do jego policzka po swojej stronie.
  6. Drugą ręką chwyć nadchwytem dalszą nogę poszkodowanego tuż powyżej kolana i zegnij ją tak aby nie odrywać stopy poszkodowanego od podłoża.
  7. Przytrzymując dłoń dociśniętą do policzka, pociągnij za dalsza kończynę dolna tak, aby poszkodowany obrócił się na bok w Twoim kierunku.
  8. Ustabilizuj pozycję poprzez ustawienie leżącej wyżej nogi, tak aby zarówno biodro, jak i kolano były zgięte pod kątem prostym. kolano pod kątem prostym do reszty ciała.
  9. Udrożnij drogi oddechowe (wsuń dłoń pod policzek, jeżeli to konieczne, tak aby utrzymywała odgięcie głowy), oceń oddech oraz monitoruj stan poszkodowanego.

6-12. slajd 4 

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO) jeśli poszkodowany nie oddycha prawidłowo (6-12. Slajd 5): 

Ułóż nadgarstek jednej ręki na środku klatki piersiowej. Dołóż drugą dłoń na grzbiecie pierwszej i spleć palce obu dłoni. Pochyl się nad poszkodowanym. Wyprostuj ręce, zablokuj je w łokciach. Rozpocznij uciskanie klatki piersiowej pamiętając, aby po każdym ucisku pozwolić jej się całkowicie rozprężyć. Swoje dłonie cały czas trzymaj na środku klatki piersiowej poszkodowanego. Uciskaj w tempie 100–120/min na głębokość 5–6 cm. Minimalizuj przerwy w uciskaniu

Po wykonaniu 30 ucisków udrożnij drogi oddechowe. Dłonią położoną na czole zatkaj nos poszkodowanego. Drugą dłonią przytrzymując brodę w górze, utrzymuj otwarte usta. Weź normalny wdech, obejmij swoimi ustami usta poszkodowanego. Wykonaj spokojny wydech (czas trwania – 1 sekunda) do ust poszkodowanego (należy to wykonać dokładnie, aby powietrze wprowadzone podczas oddechu ratowniczego nie wydostało się na zewnątrz). Jeżeli to możliwe, patrz w kierunku klatki piersiowej poszkodowanego i obserwuj, czy klatka piersiowa unosi się podczas oddechu ratowniczego. Utrzymując odchylenie głowy i uniesienie brody, odsuń swoje usta od ust poszkodowanego. Pozwól, aby powietrze wydostało się z płuc poszkodowanego powodując opadnięcie klatki piersiowej. Nabierz po raz kolejny powietrze i powtórz opisaną wyżej sekwencję, tak aby łącznie wykonać dwa oddechy ratownicze.

Po tym natychmiast rozpocznij następną serię 30 ucisków klatki piersiowej. Samo uciskanie klatki piersiowej wskazane jest gdy występują przeszkody uniemożliwiające wentylację „usta-usta”, tj. zakażenia, rany twarzy poszkodowanego, a także opory psychiczne ratownika.

6-12. slajd 5

Automatyczny Defibrylator Zewnętrzny (AED) (6-12. slajd 6)

Jeżeli zdecydowałeś, że AED będzie potrzebny (poszkodowany nie reaguje, nie oddycha), postępowanie jest zawsze jednakowe bez względu na model urządzenia:

  1. Do czasu dostarczenia AED wykonujesz RKO.
  2. Jeżeli dostarczono AED, włącz go (zazwyczaj zielony przycisk zdj. nr 2). Jeżeli oprócz ciebie przy poszkodowanym znajduje się inna przeszkolona osoba, niech kontynuuje RKO, a ty włącz AED. Pamiętaj: zanim defibrylator zacznie działać, musisz: odsłonić klatkę piersiową poszkodowanego, osuszyć skórę klatki piersiowej (wytrzeć ją) poszkodowanego, aby elektrody prawidłowo przewodziły impuls elektryczny, ewentualnie ogolić skórę klatki piersiowej, gdyż nadmierne owłosienie zaburza kontakt elektrod ze skórą, zmniejsza skuteczność defibrylacji, stwarza możliwość powstania łuku elektrycznego między elektrodami a skórą i poparzenia klatki piersiowej ofiary (ręcznik/gaza oraz maszynka do golenia powinna być w zestawie z AED), usuń plastry i biżuterię.
  3. Postępuj zgodnie z podpowiedziami udzielanymi przez AED np.:
    • a) "Przyklej elektrody na odsłoniętą klatkę piersiową pacjenta" – wyjmij elektrody z opakowania,
    • b) "Naklej elektrody" - w większości modeli AED rysunek przedstawiający prawidłowe naklejenie elektrod znajduje się na ich opakowaniu lub na samych elektrodach AED. Ułożenie elektrod samoprzylepnych: - prawa – mostkowa: po prawej stronie mostka poniżej obojczyka, - lewa – koniuszkowa: w linii środkowopachowej poniżej brodawki piersiowej,
    • c) "Podłącz wtyczkę" - należy podłączyć elektrody do AED poprzez wtyczkę. Niektóre modele AED są tak zbudowane, że wtyczka jest już podłączona.
    • d) "Trwa analiza" - po naklejeniu elektrod następuje analiza rytmu serca,
    • e) "Nie dotykaj pacjenta" - w trakcie analizy rytmu nie wolno dotykać poszkodowanego odsuń się od niego, rozłóż ręce przed sobą i ostrzeż innych mówiąc: „proszę nie dotykać, proszę się odsunąć”.
    • f) "Defibrylacja zalecana, ładowanie, odsuń wszystkich od poszkodowanego" - ostrzeż innych: jedną rękę trzymaj wysoko przed sobą i mów: „proszę się odsunąć, nie dotykać, będzie wyładowanie” a drugą rękę przygotuj na wyzwolenie impulsu elektrycznego poprzez naciśnięcie migającego światełka w AED.
    • g) "Wykonaj defibrylację, naciśnij pomarańczowy przycisk" - naciśnij przycisk wyzwalający defibrylację, zgodnie z instrukcją. Podczas wyładowania nie wolno dotykać poszkodowanego. Pamiętaj: AED zawsze musi być po stronie ratownika. Nie można wyzwolić wyładowania w AED przekładając rękę przez poszkodowanego.
    • h)"Defibrylację wykonano, przerwano, wykonaj resuscytację" – rozpocznij RKO. Jeżeli w którymkolwiek momencie poszkodowany zacznie prawidłowo oddychać, przerwij RKO, ale pozostaw elektrody naklejone na klatce piersiowej. Jeżeli poszkodowany pozostaje nieprzytomny, ułóż go w pozycji bezpiecznej. Kontynuuj RKO aż poszkodowany odzyska oddech lub AED zarządzi dodatkowy impuls. AED cały czas monitoruje stan poszkodowanego. Kontynuuj postępowanie zgodnie z poleceniami AED.
    • i)"Wstrzymaj resuscytację", "Trwa analiza", "Odsuń wszystkich od poszkodowanego", "Defibrylacja nie zalecana", "Przerwano", "Jeżeli nie ma oznak krążenia rozpocznij resuscytację".

6-12. slajd 6