6-9. Substancje chemiczne

W przypadku stwierdzenia ryzyka nieakceptowalnego konieczne jest natychmiastowe podjęcie odpowiednich działań, które doprowadzą do zmniejszenia stężeń szkodliwych substancji chemicznych w powietrzu na stanowiskach pracy do stężeń bezpiecznych, tj. poniżej ich wartości NDS. Podstawowymi środkami technicznymi zmniejszającymi ryzyko zawodowe są: substytucja, instalacja nowych lub modernizacja już istniejących systemów wentylacyjnych, hermetyzacja, automatyzacja i robotyzacja procesów technologicznych, izolacja stanowisk pracy oraz prawidłowe magazynowanie substancji chemicznych. Wybór odpowiedniego rozwiązania technicznego jest uzależniony od rodzaju procesu oraz możliwości finansowych zakładu.

Ograniczanie ryzyka zawodowego metodą organizacyjną to przede wszystkim:

• skracanie czasu narażenia na substancje chemiczne,
• zatrudnienie pracowników szczególnie wrażliwych na ich działanie na innych stanowiskach,
• informowanie pracowników o zagrożeniach związanych ze stosowaniem tych substancji.

Do czasu zmniejszenia narażenia zawodowego na substancje chemiczne przez zastosowanie odpowiednich środków technicznych czy organizacyjnych, pracownicy powinni stosować właściwie dobrane środki ochrony indywidualnej.

Gdy ryzyko na badanym stanowisku pracy jest średnie, również należy podjąć odpowiednie działania w celu zredukowania ryzyka do małego – pomijalnego, po uwzględnieniu kosztów ewentualnych modernizacji.

Natomiast po stwierdzeniu ryzyka pomijalnego należy zapewnić, aby pozostało na tym samym poziomie. W tym celu należy okresowo sprawdzać funkcjonujące systemy wentylacyjne oraz ściśle przestrzegać warunków procesu technologicznego.

Celem działań korygujących jest doprowadzenie do możliwie najniższych stężeń substancji toksycznych w powietrzu środowiska pracy. Jest to zadanie bardzo trudne do wprowadzenia w praktyce, a w wielu przypadkach możliwe do wykonania tylko po przeprowadzeniu gruntownej modernizacji technicznej. Z tego względu trudno jest zalecić uniwersalne rozwiązania w tym zakresie. Można tylko wskazać główne kierunki działania, które eliminują źródła zagrożeń bezpośrednio lub pośrednio - przez odizolowanie pracownika od zagrożenia.

Najbardziej skutecznym sposobem eliminacji zagrożeń jest zaprzestanie stosowania substancji niebezpiecznej lub substytucja, czyli zastąpienie jej mniej niebezpieczną. Wyboru substancji chemicznej powinno się dokonać w czasie projektowania procesu technologicznego. Na tym etapie konieczne jest dokładne przeanalizowanie właściwości toksycznych i fizykochemicznych surowców oraz półproduktów. Karty charakterystyk substancji niebezpiecznych, omówione w poprzednim podrozdziale, stanowią podstawowe źródło informacji w tym zakresie. Często analiza ta może doprowadzić do zastosowania substancji nie stwarzających zagrożenia dla zdrowia pracowników.

W przypadku już istniejących procesów technicznych, jeżeli tylko jest możliwość zastąpienia substancji niebezpiecznej mniej niebezpieczną, to należy wprowadzić ją do stosowania. Drugim sposobem eliminacji zagrożeń chemicznych ze środowiska pracy jest zaprzestanie prowadzenia niebezpiecznego procesu technologicznego powodującego niekorzystne warunki pracy lub zastąpienie go procesem, w którym emisja substancji niebezpiecznych do środowiska pracy jest ograniczona.

Hermetyzacja procesów jest jednym z najistotniejszych elementów profilaktyki technicznej w przemyśle chemicznym. Polega ona na takim zabezpieczeniu aparatury, w której odbywają się procesy związane z wytwarzaniem czy stosowaniem szkodliwych substancji, aby substancje te nie mogły przedostawać się do powietrza środowiska pracy. Jest ona idealnym rozwiązaniem stosowanym w celu wyeliminowania zagrożeń związanych z wydzielaniem niebezpiecznych substancji. Hermetyzacja powinna dotyczyć nie tylko agregatów produkcyjnych, w których przebiegają reakcje, lecz musi być zastosowana również w transporcie wewnętrznym. Gdy stosowane są substancje niebezpieczne w stanie ciekłym, najlepszym rozwiązaniem jest transport rurociągowy z automatycznym zhermetyzowanym dozownikiem.

Prawidłowe postępowanie z substancjami chemicznymi w trakcie pracy z nimi oraz podczas magazynowania eliminuje zagrożenie związane z obecnością tych substancji w środowisku pracy.

Gdy nie ma możliwości zastąpienia substancji niebezpiecznej dla zdrowia pracowników mniej szkodliwą, wówczas należy ilość substancji ograniczyć do ilości niezbędnej w ciągu zmiany roboczej, a jej zapas przechowywać w bezpiecznym magazynie chemicznym.

Bezpieczne warunki magazynowania zapewnia przestrzeganie następujących ogólnych zasad:

• pomieszczenie przeznaczone do magazynowania substancji chemicznych musi mieć: sprawną wentylację zapewniającą odpowiednie rozcieńczenie lub usunięcie par magazynowanych substancji oraz system wodno-kanalizacyjny,
• wszystkie substancje chemiczne powinny być przechowywane w odpowiednich opakowaniach, oznakowanych zgodnie z obowiązującymi przepisami,
• znajdujące się w magazynie pojemniki z substancjami chemicznymi nie mogą być uszkodzone czy zardzewiałe i muszą być właściwie ustawione,
• substancje chemiczne nie mogą być przechowywane z innymi substancjami, z którymi mogą reagować tworząc produkty trujące lub reagujące egzotermicznie czy wybuchowo, np. zabronione jest przechowywanie kwasów obok cyjanków, ponieważ w wyniku reakcji tych substancji wytwarza się trujący cyjanowodór,
• substancje chemiczne nie mogą być przechowywane w pobliżu miejsc, gdzie odbywa się proces wykluczający ich obecność,
• należy zachować specyficzne warunki przechowywania pod warstwą cieczy dla substancji wyjątkowo niebezpiecznych pod względem pożarowym, np. fosfor trzeba przechowywać w szklanych słojach pod warstwą wody lub w naczyniach blaszanych w wodzie, sód metaliczny w naczyniach z naftą,
• substancje powinny być przechowywane w odpowiedniej temperaturze i chronione przed bezpośrednim działaniem światła słonecznego,
• magazyn substancji szczególnie toksycznych (trucizn) powinien stanowić samodzielną jednostkę organizacyjną, a substancje te powinny podlegać ścisłej ewidencji materiałowej.

Jednym ze źródeł zagrożenia zdrowia pracowników i środowiska jest niewłaściwe likwidowanie odpadów chemicznych, powstających w toku procesów technologicznych. Wszystkie odpady chemiczne oraz opakowania po substancjach szkodliwych powinny być przechowywane w specjalnych, właściwie oznakowanych pojemnikach.

Usuwanie odpadów toksycznych powinno odbywać się zgodnie z odpowiednimi procedurami opracowanymi np. na podstawie informacji podanych w Kartach charakterystyk substancji niebezpiecznych . W razie braku możliwości prawidłowego niszczenia odpadów należy je przekazać do jednostek wyspecjalizowanych w tym zakresie.

Rozwiązaniem technicznym ograniczającym wydzielanie niebezpiecznych substancji chemicznych jest izolacja stanowisk pracy. Polega ona na umieszczaniu stanowisk pracy, na których pracownik jest narażony na działanie niebezpiecznych substancji, w osobnych specjalnie zabezpieczonych pomieszczeniach. Odmianę izolacji stanowi ekranowanie źródeł generujących substancje niebezpieczne.

Optymalnym rozwiązaniem technicznym eliminującym całkowicie narażenie pracowników na substancje chemiczne jest automatyzacja i robotyzacja procesów technologicznych. Ograniczenie roli człowieka do ogólnego nadzoru nad urządzeniami sterowniczymi chroni go przed szkodliwym działaniem emitowanych substancji.

Wprowadzenie zautomatyzowanych systemów produkcyjnych, a głównie robotów przemysłowych, przyczynia się do podniesienia efektywności wykorzystywanych środków produkcji, polepszenia jakości produktów z jednoczesną poprawą warunków bezpieczeństwa i higieny pracy. Z punktu widzenia ochrony człowieka w procesie pracy roboty przemysłowe powinny być wykorzystywane do wykonywania pewnych operacji, jeśli nie ma możliwości ograniczenia szkodliwego oddziaływania czynników chemicznych na pracownika, a także wtedy, kiedy pracownik byłby obciążony dużym wysiłkiem fizycznym wykonując te operacje ręcznie.

Robotyzacja procesów jest uważana za najbardziej obiecujące rozwiązanie techniczne chroniące przed zagrożeniami chemicznymi. Z tego powodu konieczne jest propagowanie robotów przemysłowych i przygotowywanie pracowników do ich użytkowania. Ograniczeniem w rozpowszechnianiu robotów w przemyśle krajowym są względy ekonomiczne.