6-9. Substancje chemiczne

Koncepcja dopuszczalnych stężeń dla substancji chemicznych w powietrzu środowiska pracy zakłada, że dla każdej substancji istnieje stężenie, przy którym i poniżej którego u pracownika nie wystąpią żadne szkodliwe zmiany w stanie zdrowia. Ustalenie takiego poziomu wymaga dużej wiedzy naukowej.

Zastosowanie wartości najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS) do oceny wielkości narażenia jest w zasadzie ograniczone do ekspozycji przewlekłej (długotrwałej), powtarzanej z dnia na dzień, i do sytuacji, w których substancja o potencjalnym działaniu toksycznym przedostaje się do strefy roboczej i przenika do układu oddechowego pracownika, przy czym bądź wywołuje tylko miejscowy odczyn w postaci podrażnienia, bądź też przedostaje się do organizmu i działa ogólnotoksycznie.

Polska jest jednym z krajów, gdzie już od ponad 40 lat istnieje system ustalania normatywów higienicznych. Funkcjonowanie tego systemu zapoczątkowali w 1983 r. minister pracy, płac i spraw socjalnych oraz minister zdrowia i opieki społecznej.

Utworzona została Międzyresortowa Komisja ds. Aktualizacji Wykazu Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Natężeń Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Środowisku Pracy. Z dniem 15 grudnia 2008 r. Międzyresortowa Komisja do Spraw Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Natężeń Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Środowisku Pracy została powołana przez Prezesa Rady Ministrów (Dz.U. 2008 nr 225 poz. 1490; zm. 2019, poz. 2201 ). W jej skład wchodzą przedstawiciele resortów zdrowia, pracy, przemysłu, ochrony środowiska, instytucji naukowych oraz partnerów społecznych.

Rys. 2. Schemat organizacyjny międzyresortowej komisji ds. NDS i NDN

Do uprawnień Komisji należy:

• rozpatrywanie i opiniowanie propozycji dotyczących wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy,
• opracowywanie i wydawanie w miarę potrzeby ekspertyz dotyczących wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy,
• przedstawianie właściwemu do spraw pracy własnych wniosków dotyczących wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy w celu aktualizacji ich wykazu,
• Dostosowanie polskiego prawa do dyrektyw Unii Europejskiej (UE) w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Merytoryczne podstawy ustalania wartości normatywnych stanowią:

• wyniki badań doświadczalnych przeprowadzonych na zwierzętach,
• wyniki lekarskich obserwacji grup eksponowanych na konkretne chemiczne czynniki szkodliwe dla zdrowia w warunkach przemysłowych,
• wyniki badań epidemiologicznych, w których została określona zależność pomiędzy wielkością narażenia, czasem trwania ekspozycji zawodowej a jej skutkami zdrowotnymi.

6-9.slajd 6

Zebrane w dokumentacji informacje służą do określenia:

• narządu krytycznego - narządu, w którym jako w pierwszym osiągane jest stężenie krytyczne (tj. stężenie powodujące szkodliwe zmiany) substancji chemicznej w określonych warunkach narażenia danej populacji,
• skutku krytycznego - zmian biologicznych w trakcie narażenia lub po jego zakończeniu, odznaczających się zaburzeniem czynnościowym lub uszkodzeniem, które może wpłynąć na wydolność całego organizmu lub spowodować zmniejszenie jego sprawności albo zwiększenie wrażliwości na działanie innych czynników szkodliwych,
• dawki progowej - poziomu narażenia (dawki), przy którym w danych warunkach doświadczalnych obserwuje się brak odpowiedzi,
• granicznych poziomów narażenia: NOAEL (najwyższa dawka lub poziom narażenia, przy którym nie występuje statystycznie lub biologicznie istotny wzrost częstości lub nasilenia efektów szkodliwych) lub LOAEL (najniższy poziom narażenia, przy którym występuje statystycznie lub biologicznie istotny wzrost częstości występowania efektów szkodliwych lub ich nasilenia) wyznaczonych na podstawie danych pochodzących z badań eksperymentalnych na zwierzętach lub z wyników badań epidemiologicznych u ludzi.

Wartości NOAEL lub LOAEL są podstawą obliczenia wartości NDS dla substancji o działaniu drażniącym i układowym z zastosowaniem odpowiednich współczynników niepewności.

Wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń (NDS, NDSCh, NDSP) są określane dwuetapowo: Zespół Ekspertów ds. Czynników Chemicznych i Pyłowych Międzyresortowej Komisji ds. NDS i NDN dokonuje oceny merytorycznej dokumentacji dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego opracowanych przez poszczególnych ekspertów Zespołu oraz ustala propozycje wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń, opierając się wyłącznie na kryteriach zdrowia, ocenie ryzyka zdrowotnego i aktualnych danych naukowych.

Propozycje te wraz z dokumentacjami są przedstawiane na posiedzeniu Międzyresortowej Komisji. Następnie w formie wniosku zostają skierowane do ministra właściwego do spraw pracy. Po zatwierdzeniu wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń są publikowane w Dzienniku Ustaw w formie rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Są to normatywy higieniczne obowiązujące prawnie dla wszystkich gałęzi gospodarki narodowej. Polska lista normatywów higienicznych obejmuje następujące kategorie najwyższych dopuszczalnych stężeń (rozporządzenie ministra rodziny, pracy i polityki społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. ze zmianami):

• najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) - wartość średnia ważona stężenia, którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8-godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy, określonego w Kodeksie pracy, pracy przez okres jego aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia oraz w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń,
• najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe (NDSCh) - najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe (NDSCh) - wartość średnia stężenia, która nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia pracownika, jeżeli występuje w środowisku pracy nie dłużej niż 15 minut i nie częściej niż 2 razy w czasie zmiany roboczej, w odstępie czasu nie krótszym niż 1 godzina,
• najwyższe dopuszczalne stężenie pułapowe (NDSP) - stężenie, które ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia nie może być w środowisku pracy przekroczone w żadnym momencie.

6-9.slajd 7

Określone wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych stanowią wytyczne dla projektantów nowych i modernizowanych technologii i wyrobów, kryteria oceny warunków pracy oraz podstawę do prowadzenia działalności profilaktycznej w zakładach pracy.

Wykaz wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy zawiera 587 czynników chemicznych i pyłowych (stan na lipiec 2025 r.)

Dokumentacje dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego są sukcesywnie publikowane w wydawnictwie Komisji, kwartalniku "Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy". Znajomość danych zawartych w pełnych dokumentacjach dotyczących oddziaływania czynników szkodliwych na organizm człowieka jest niezbędna do ustalenia właściwej profilaktyki medycznej i podejmowania odpowiednich działań korygujących w celu poprawy warunków pracy (dostęp: www.ciop.pl/pimosp_strona).

Czynniki szkodliwe w środowisku pracy - wartości dopuszczalne to poradnik Międzyresortowej Komisji przygotowane w celu ułatwienia pracodawcy oraz jego służbom socjalnym, a także samym pracownikom, przestrzegania obowiązujących w Polsce przepisów prawnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. W publikacji tej znalazły się:

• wykazy najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, określone rozporządzeniem ministra właściwego ds. pracy,
• wartości dopuszczalne narażenia zawodowego określone w innych przepisach bezpieczeństwa i higieny pracy oraz normach higienicznych,
• metody pomiaru i oceny narażenia zawodowego na poszczególne czynniki w środowisku pracy,
• podstawowe zasady profilaktyki.

W poradniku tym znajduje się również wykaz zalecanych przez Międzyresortową Komisję ds. NDS i NDN wartości dopuszczalnych w materiale biologicznym (DSB) dla 40 substancji chemicznych [wyd. XIV, 2024]. Monitoring biologiczny to pomiar substancji lub jej metabolitów w materiale biologicznym oraz ocena biologicznego skutku jej działania. Stężenia substancji w powietrzu odpowiadające wartościom DSB nie powinny spowodować niekorzystnych zmian w stanie zdrowia osób narażonych na stanowiskach pracy.

Oznaczenia substancji toksycznych lub ich metabolitów wykonuje się głównie we krwi, w moczu i w powietrzu wydechowym. Monitoring biologiczny pozwala na ocenę narażenia na działanie substancji, która wchłania się do organizmu zarówno przez drogi oddechowe, jak i przez skórę.

Do wykazu wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń wprowadzono oznakowania które dostarczają istotnej informacji o sposobie działania substancji chemicznej. Substancje o działaniu żrącym oznakowano literą „C”, drażniącym – „I”, uczulającym – „A”, rakotwórczym – „Carc. 1A” lub „Carc. 1B”, mutagennym– „Muta. 1A” lub „Carc. 1B”, o działaniu szkodliwym na rozrodczość – Repro. 1A i Repro 1B, „skóra” - wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne, jak przy narażeniu drogą oddechową. 

Rys. 3. Czynniki szkodliwe w środowisku pracy

Wartości wskaźnikowych poziomów narażenia zawodowego (IOELV) oraz wiążących poziomów narażenia zawodowego (BOELV) ustalane w Unii Europejskiej

W Europie od 1995 r. do 2018 r. prace nad ustalaniem wskaźnikowych (indykatywnych) poziomów narażenia zawodowego (indicative occupational exposure limit value, IOELV) na czynniki chemiczne w środowisku pracy były prowadzone przez Komitet Naukowy ds. Dopuszczalnych Norm Zawodowego Narażenia na Oddziaływanie Czynników Chemicznych w Pracy (Scientific Committee for Occupational Exposure Limits to Chemical Agents, SCOEL). Od 2019 r. Komitet ds. Oceny Ryzyka (RAC) Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) wspiera Dyrekcję Generalną Komisji Europejskiej ds. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Włączenia Społecznego (DG EMPL), przedstawiając opinie naukowe na temat dopuszczalnych wartości narażenia zawodowego (OEL). Komitet RAC przejął odpowiedzialność za prace wcześniej przeprowadzone przez Komitet SCOEL.

Wartości IOELV są zdrowotnymi, niewiążącymi wartościami ustalonymi w oparciu o najnowsze dane naukowe oraz uwzględniającymi dostępność technik pomiarowych. Określają one poziomy progowe narażenia, poniżej których nie oczekuje się wystąpienia szkodliwych skutków oddziaływania danej substancji. Są one konieczne dla określenia i oceny zagrożenia przez pracodawcę zgodnie z art. 4 dyrektywy 98/24/WE. Wartości IOELV dla 157 substancji chemicznych są ujęte w dyrektywach 91/322/EWG, 2000/39/WE, 2006/15/WE, 2009/161/WE 2017/164/UE oraz 2019/1831/UE. Dla każdego czynnika chemicznego, dla którego są określone na poziomie wspólnotowym wskaźnikowe wartości narażenia zawodowego, państwa członkowskie muszą określić krajową dopuszczalną wartość narażenia zawodowego, biorąc pod uwagę wspólnotową wartość dopuszczalną, jednak mogą określić jej charakter zgodnie z krajowym ustawodawstwem i praktyką.

Komitet RAC dla substancji chemicznych ustala również wartości chwilowe w odniesieniu do okresu narażenia wynoszącego 15 minut (STEL) oraz, jeżeli są dostępne odpowiednie dane wartości dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym (BLV). Dodatkowo niektóre wartości są oznaczane wyrazem „skóra”, wskazującym na wchłanianie substancji przez skórę.

Dla niektórych substancji rakotwórczych mutagennych i/lub reprotoksycznych na poziomie UE ustalono wartości wiążące BOELV (binding occupational exposure limit values) w oparciu o najnowsze dane naukowe, uwarunkowania socjo-ekonomiczne oraz możliwości techniczne osiągnięcia takiej wartości w przemyśle. W odróżnieniu od wartości IOELV, które są wdrażane do prawa UE na mocy dyrektywy Rady, wartości BOELV są wprowadzane decyzją Komisji i Parlamentu Europejskiego. Dla substancji, dla których są ustalone wartości BOELV, państwa członkowskie ustalają odpowiednie wartości krajowe, które mogą być na tym samym poziomie, ale nie mogą przekraczać wartości ustalonych w UE. Wartości wiążące, BOELV są ujęte w dyrektywach: 98/24/WE, 2009/148/WE, 2004/37/WE, 2017/2398/UE, 2019/130/UE, 2019/983/UE, 2022/431/UE i 2024/869.