6-3. Hałas. Hałas infradźwiękowy i hałas ultradźwiękowy

Ze względu na cel (określenie emisji hałasu maszyn lub ocena narażenia ludzi) metody pomiarów hałasu dzieli się na:

• metody pomiarów hałasu maszyn,
• metody pomiarów hałasu w miejscach przebywania ludzi (na stanowiskach pracy).

Metody pomiarów hałasu maszyn

Metody takie stosuje się w celu określania wielkości charakteryzujących emisję hałasu maszyn, rozpatrywanych jako oddzielne źródła hałasu w ustalonych warunkach doświadczalnych i eksploatacyjnych. Zgodnie z przepisami europejskimi i krajowymi wielkościami tymi są: poziom mocy akustycznej i/lub poziom ciśnienia akustycznego emisji na stanowisku pracy maszyny lub w innych określonych miejscach (patrz 6-3.4 Załącznik).

Metody wyznaczania poziomu mocy akustycznej na podstawie pomiarów poziomów ciśnienia akustycznego lub natężenia dźwięku, określają odpowiednie polskie normy (polskie wersje norm europejskich) serii PN-EN ISO 3740, PN-EN ISO 9295 i PN-EN ISO 9614 (w większości przypadków), natomiast metody wyznaczania poziomu ciśnienia akustycznego emisji określają normy serii PN-EN ISO 11200 (w większości przypadków PN-EN ISO 11201.

Metody te różnią się przede wszystkim klasą dokładności, możliwą do uzyskania w różnych dostępnych środowiskach badawczych (specjalnie skonstruowane komory pogłosowe i bezechowe lub zwykłe pomieszczenia eksploatacyjne). Mogą być stosowane do akustycznych badań maszyn w ramach procesu zgodności z dyrektywami UE, do wyznaczania i deklarowania emisji hałasu przez konstruktora /producenta oraz do sprawdzania przez użytkownika maszyn danych o emisji hałasu maszyn. Ponieważ metody pomiarów źródeł hałasu interesują ograniczoną liczbę użytkowników, nie będą one tu omawiane szerzej.

Metody pomiarów i oceny hałasu w miejscach przebywania ludzi

Metody te stosuje się w celu ustalenia wielkości narażenia ludzi na działanie hałasu na stanowiskach pracy i w określonych miejscach przebywania ludzi. Wyniki pomiarów hałasu służą przede wszystkim do porównania istniejących warunków akustycznych z warunkami dopuszczalnymi określonymi przez normy i przepisy higieniczne, a także do oceny i wyboru planowanych lub realizowanych przedsięwzięć ograniczających hałas.

Metody pomiarów wielkości charakteryzujących hałas w środowisku pracy są określone w normach: PN ISO 9612, PN-N-01307 oraz PN ISO 1999.

Do pomiaru wielkości wszystkich rodzajów hałasu (ustalonego, nieustalonego i impulsowego) powinny być stosowane dozymetry hałasu lub całkujące mierniki poziomu dźwięku klasy dokładności 1 lub 2 i kalibratory klasy dokładności 1 (spełniające wymagania PN-EN IEC 61252 i PN-EN 61672-1 i PN-EN 60942).

Tryb i częstotliwość wykonywania pomiarów, sposób rejestrowania i przechowywania wyników oraz sposób ich udostępnienia pracownikom określa rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej.

Ocena narażenia zawodowego na hałas polega przede wszystkim na porównaniu zmierzonych lub wyznaczonych wartości hałasu z wartościami dopuszczalnymi (poziomu ekspozycji na hałas, maksymalnego poziomu dźwięku A i szczytowego poziomu dźwięku C), obowiązującymi jednocześnie. Wystarczy przekroczenie jednej z tych wartości, aby uznać przekroczenie wartości dopuszczalnej.

Wartości dopuszczalne hałasu w środowisku pracy

Wartości te są określone w Rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 2018 poz. 1286 z późniejszymi zmianami) oraz w polskiej normie PN-N-01307.

Wartości hałasu dopuszczalne ze względu na ochronę słuchu, obowiązują jednocześnie i są określone dla następujących parametrów (6-3. slajd 10):

• poziom ekspozycji na hałas odniesiony do 8-godzinnego dnia pracy (L_EX,8h) nie powinien przekraczać 85 dB, a odpowiadająca mu ekspozycja dzienna nie powinna przekraczać 3,64·10³ Pa²·s; wyjątkowo w przypadku hałasu oddziałującego na organizm człowieka w sposób nierównomierny w poszczególnych dniach w tygodniu - poziom ekspozycji na hałas odniesiony do tygodnia pracy (L_EX,w) nie powinien przekraczać wartości 85 dB, a odpowiadająca mu ekspozycja tygodniowa nie powinna przekraczać wartości 18,2 · 10³ Pa² · s;
• maksymalny poziom dźwięku A (L_Amax) nie powinien przekraczać 115 dB;
• szczytowy poziom dźwięku C (L_Cpeak) nie powinien przekraczać 135 dB.

6-3. slajd 10

Dwie ostatnie wielkości służą do oceny hałasów krótkotrwałych i impulsowych.

Podane wyżej wartości normatywne obowiązują, jeżeli inne szczegółowe przepisy nie określają wartości niższych (np. na stanowisku pracy młodocianego - L_EX,8h = 80 dB, na stanowisku pracy kobiety w ciąży - L_EX,8h = 65 dB).

Wartości hałasu dopuszczalne ze względu na możliwość realizacji przez pracownika jego podstawowych zadań (a więc uwzględniające pozasłuchowe skutki działania hałasu - kryterium uciążliwości), zgodnie z normą PN-N-01307 nie powinny być większe niż podane w tabeli 1.

 Tabela 1. Równoważny poziom dźwięku L_{Aeq, Te} czasie pobytu pracownika na stanowisku pracy (zgodnie z PN-N-01307:1994).

Lp.	Stanowisko pracy	Równoważny  poziom  dźwięku LAeq, Te, dB
1	W kabinach bezpośredniego sterowania bez łączności telefonicznej, w laboratoriach ze  źródłami hałasu, w pomieszczeniach z maszynami i urządzeniami liczącymi, maszynami do  pisania, dalekopisami i w innych pomieszczeniach o podobnym przeznaczeniu	75
2	W kabinach dyspozytorskich, obserwacyjnych i zdalnego sterowania z łącznością  telefoniczną używaną w procesie sterowania, w pomieszczeniach do wykonywania prac  precyzyjnych i w innych pomieszczeniach o podobnym przeznaczeniu	65
3	W pomieszczeniach: administracyjnych, biur projektowych, do prac teoretycznych,  opracowywania danych i innych, o podobnym przeznaczeniu	55

Uwaga: Wartości w tabeli 1 nie należy odnosić do 8-godzinnego dobowego wymiaru czasu pracy. Dotyczą dowolnego czasu T_e, w jakim pracownik przebywa na danym stanowisku pracy.

Wartości progu działania, czyli wartości obligujące do podjęcia określonych działań wynikających z postanowień dyrektywy 2003/10/WE i przepisów krajowych (Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne).

Wartości te wynoszą:

• poziom ekspozycji na hałas, L_Ex,8h lub L_Ex,w=80dB,
• szczytowy poziom dźwięku C, L_Cpeak=135dB.

Do działań, które należy podejmować, zalicza się przede wszystkim: informowanie pracowników o zagrożeniach hałasem i sposobach ich eliminowania lub ograniczania oraz dostarczenie pracownikom środków ochrony indywidualnej słuchu.

Stan narażenia i źródła hałasu w środowisku pracy

Według danych GUS z 2023 r. spośród czynników związanych ze środowiskiem pracy największe zagrożenie stanowi hałas, którym zagrożonych było 174,7 tys. osób (51,3%).

Najbardziej narażeni są pracownicy zatrudnieni w za kładach zajmujących się następującymi rodzajami działalności (określonymi według Europejskiej Klasyfikacji Działalności); działalnością produkcyjną (zwłaszcza produkcją tkanin, metali i drewna), górnictwem i kopalnictwem, budownictwem oraz transportem.

Przyjmując, że głównymi źródłami hałasu, które występują na stanowiskach pracy są maszyny, urządzenia lub procesy technologiczne, można wyróżnić następujące podstawowe grupy źródeł hałasu:

• maszyny stanowiące źródło energii, np. silniki spalinowe (maksymalne poziomy dźwięku A do 125 dB), sprężarki (do 113 dB),
• narzędzia i silniki pneumatyczne, np. ręczne narzędzia pneumatyczne: młotki, przecinaki, szlifierki (do 134 dB),
• maszyny do rozdrabniania, kruszenia, przesiewania, przecinania, oczyszczania, np. młyny kulowe (do 120 dB), sita wibracyjne (do 119 dB), kruszarki (do 119 dB), kraty wstrząsowe (do 115 dB), piły tarczowe do metalu (do 115 dB),
• maszyny do obróbki plastycznej, np. młoty mechaniczne (do 122 dB), prasy (do 115 dB),
• obrabiarki skrawające do metalu, np. szlifierki, automaty tokarskie, wiertarki (do 104 dB),
• obrabiarki skrawające do drewna, np. dłutownice (do 108 dB), strugarki (do 101 dB), frezarki (do 101 dB), piły tarczowe (do 99 dB),
• maszyny włókiennicze, np. przewijarki (do 114 dB), krosna (do 112 dB), przędzarki (do 110 dB), rozciągarki (do 104 dB), skręcarki (do 104 dB), zgrzeblarki (do 102 dB),
• urządzenia przepływowe, np. zawory (do 120 dB), wentylatory (do 114 dB),
• urządzenia transportu wewnątrzzakładowego, np. przenośniki, przesypy, podajniki (do 112 dB).