4-1. Fizjologia, higiena i medycyna pracy oraz ich udział w kształtowaniu warunków pracy

Za choroby zawodowe uważa się choroby występujące w wykazie chorób zawodowych, rozpoznane u osoby, która wykonuje (lub wykonywała) pracę w warunkach narażenia na działanie czynników szkodliwych będących czynnikami przyczynowymi danej choroby.

Wykaz chorób zawodowych w Polsce obejmuje 26 pozycji i podaje go rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania, podejmowania, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. 105, poz 869). W wykazie chorób zawodowych w Polsce występują (w nawiasach podano numery pozycji wykazu):

• zatrucia ostre i przewlekłe substancjami chemicznymi oraz ich następstwa (1)
• gorączka metaliczna (2)
• pylice płuc (3)
• choroby opłucnej lub osierdzia wywołane pyłem azbestu (4)
• przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, które spowodowało trwałe upośledzenie sprawności obturacyjnej płuc ( 5)
• astma oskrzelowa (6)
• zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych (7)
• ostre uogólnione reakcje alergiczne (8)
• byssinoza (9)
• beryloza (10)
• choroby płuc wywołane pyłem metali twardych (11)
• alergiczny nieżyt nosa (12)
• zapalenie obrzękowe krtani o podłożu alergicznym (13)
• przedziurawienie przegrody nosa wywołane substancjami o działaniu żrącym lub drażniącym (14)
• przewlekłe choroby narządu głosu spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym trwającym co najmniej 15 lat (15)
• choroby wywołane działaniem promieniowania jonizującego (16)
• nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze dla ludzi (17)
• choroby skóry (18)
• przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonania pracy (19)
• przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy (20)
• obustronny ubytek słuchu typu ślimakowego lub częściowo-nerwowego spowodowany hałasem (21)
• zespół wibracyjny (22)
• choroby wywołane pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego (23)
• choroby wywołane działaniem wysokich albo niskich temperatur (24)
• choroby układu wzrokowego (25)
• choroby zakaźne lub pasożytnicze (26).

Od 1999 r. notuje się w Polsce spadek liczby chorób zawodowych.

Od wielu lat, na pierwszy miejscu pod względem zapadalności stanowiły przewlekłe choroby narządu głosu u nauczycieli związane z nadmiernym wysiłkiem głosowym. Dominowały tu zmiany przerostowe i niedowłady strun głosowych. Zjawisko to należy wiązać z niejednoznacznością diagnostyki tych zmian. Jest to także sygnałem, że w kształceniu pedagogów, podobnie jak aktorów i śpiewaków, powinno się uwzględniać techniki prawidłowej emisji głosu. 

W 2020 r. stwierdzono w Polsce 1850 przypadków choroby zawodowej – najczęściej rejestrowanymi były choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa – 505 przypadków, tj. 27,3% chorób zawodowych. Drugą grupą pod względem liczby zgłaszanych schorzeń były pylice płuc – 490 przypadków (26,5% patologii zawodowych). Na trzecim miejscu znalazły się przewlekłe choroby narządu głosu – 283 przypadki, co daje 15,3% wszystkich chorób zawodowych. Największa liczba stwierdzonych chorób zawodowych w 2020 r. dotyczyła operatorów i monterów maszyn i urządzeń (498 osób), a w szczególności operatorów maszyn i urządzeń wydobywczych i przetwórczych. Choroby zawodowe w tej grupie stanowiły 26,9% wszystkich zarejestrowanych chorób zawodowych.

Choroby zawodowe to także poważny problem społeczno-ekonomiczny. Zmniejszenie zapadalności na choroby ma więc istotne znaczenie nie tylko w aspekcie zdrowotnym.