8-4. Kształtowanie kultury bezpieczeństwa i higieny pracy w systemach zarządzania

Kulturę organizacyjną tworzy zbiór charakterystycznych dla danej organizacji norm, wartości i przekonań, do których pracownicy się stosują i które wyznaczają sposób życia jednostek i grup w organizacji [4]. Kultura ta stanowi „osobowość” organizacji wyrażającą się różnego rodzaju artefaktami (językowymi, behawioralnymi lub fizycznymi). Kształtuje się pod wpływem wielu czynników związanych ze specyficznymi właściwościami organizacji, cechami jej członków, a także z otoczeniem zewnętrznym
(8-4. slajd 1).

8-4. slajd 1

Kultura bezpieczeństwa jest elementem kultury organizacyjnej. Stanowi ona wytwór indywidualnych i grupowych wartości, postaw, kompetencji i wzorów zachowań, które determinują zaangażowanie w działania związane z zarządzaniem bezpieczeństwem i higieną pracy oraz wpływają na styl i skuteczność tego zarządzania [2]. W każdej organizacji na kulturę składa się zbiór czynników psychologicznych, społecznych i organizacyjnych, związanych z systemem zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, zachowaniami pracowników, a także ich cechami indywidualnymi (8-4. slajd 2).

8-4. slajd 2

Na podstawie licznych badań [1] można stwierdzić, że budowaniu wysokiej kultury bezpieczeństwa w przedsiębiorstwie sprzyjają przede wszystkim:

• zaangażowanie najwyższego kierownictwa w problemy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przywództwo,
• ustalenie deklaracji polityki bezpieczeństwa i higieny pracy oraz odpowiednich procedur i norm,
• przekonanie, że bezpieczeństwo jest wartością połączoną z każdym celem organizacji,
• stymulowanie zaangażowania pracowników, wzmacnianie ich poczucia wartości własnej,
• identyfikowanie się pracowników z celami bezpieczeństwa i higieny pracy, przekonanie o ich ważności i konieczności realizacji oraz praca zespołowa,
• edukacja i szkolenie pracowników,
• rozwijanie - wykraczającej poza wymagania zawarte w przepisach - troski o bezpieczeństwo własne i współpracowników,
• wyrażanie uznania dla osiągnięć grupowych i indywidualnych,
• komunikowanie się oparte na wzajemnym zaufaniu,
• szybkie reagowanie na występujące problemy dotyczące bezpieczeństwa.

Wysoka kultura bezpieczeństwa charakteryzuje organizację o wysokim poziomie bezpieczeństwa.

System zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy stanowi część ogólnego systemu zarządzania organizacją, która obejmuje strukturę organizacyjną, planowanie, odpowiedzialności, zasady postępowania, procedury, procesy i zasoby potrzebne do opracowania, wdrażania, realizowania, przeglądu i utrzymywania polityki bezpieczeństwa i higieny pracy. Czynniki związane z systemem zarządzania w istotny sposób wpływają na kulturę bezpieczeństwa (8-4. slajd 3).

8-4. slajd 3

W organizacjach, w których wdrożono skuteczne systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, można jednocześnie zaobserwować wyższą kulturę bezpieczeństwa [3].

Wdrażaniu systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy powinna towarzyszyć świadomość konieczności zmian kulturowych. Szczególną uwagę należy zwrócić na odpowiednie, sprzyjające budowaniu i umacnianiu kultury bezpieczeństwa, zaprojektowanie i wdrożenie takich elementów systemu zarządzania, jak:

• zaangażowanie kierownictwa oraz polityka bezpieczeństwa i higieny pracy,
• ustalanie celów bezpieczeństwa i higieny pracy,
• kompetencje i szkolenie,
• motywacja,
• komunikowanie się,
• monitorowanie.,

Od ich funkcjonowania w znacznej mierze zależy kształtowanie postaw i zachowań pracowników wobec bezpieczeństwa i higieny pracy. 

Zarówno o wdrożeniu i funkcjonowaniu systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy, jak i o kształcie kultury bezpieczeństwa i jej zmianach decyduje zaangażowanie najwyższego kierownictwa.  Ma ono decydujący wpływ na ustalenie przyjmowanych w organizacji wartości oraz kształtowanie postaw i zachowań , które z tych wartości wynikają. Przystępując do wdrażania systemu zarządzania, kierownictwo deklaruje swoje zaangażowanie w problemy bezpieczeństwa i higieny pracy. Opracowuje i publikuje politykę bezpieczeństwa i higieny pracy. Ogłoszenie deklaracji polityki jest równocześnie sygnałem, że bezpieczeństwo i higiena pracy zostały uznane za wartość istotną dla organizacji.

Samo ogłoszenie polityki nie może zmienić niczego w kulturze bezpieczeństwa organizacji. Musi być poparte widocznym zaangażowaniem kierownictwa, które powinno aktywnie uczestniczyć w kreowaniu nowych postaw i zachowań oraz dawać osobisty przykład.

Kierownictwo może wykazywać swoje zaangażowanie między innymi przez:

• ustalanie ogólnych celów bezpieczeństwa i higieny pracy związanych z realizacją polityki i zapewnianie środków potrzebnych do ich realizacji,
• zaangażowanie własnego czasu w działania zmierzające do poprawy stanu bezpieczeństwa,
• zapewnienie, że bezpieczeństwo jest uwzględniane we wszystkich działaniach organizacji,
• omawianie problemów bezpieczeństwa na zebraniach,
• regularne przeglądy bezpieczeństwa i higieny pracy.

O zaangażowaniu kierownictwa w problemy bhp mogą świadczyć wizyty na wydziałach produkcyjnych. Pracownicy muszą jednak wiedzieć, że przyczyną tych wizyt nie są problemy produkcyjne, lecz problemy związane z bezpieczeństwem ich pracy. W przeciwnym razie powstanie przekonanie, że mimo formalnej deklaracji kierownictwo przywiązuje wagę wyłącznie do spraw produkcji, a opublikowanie polityki nie będzie miało żadnego wpływu na zmianę kultury bezpieczeństwa. Podobny efekt może wywołać niestosowanie się przedstawicieli kierownictwa do zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Budowie i umacnianiu nowej kultury bezpieczeństwa sprzyja wykreowanie wśród członków najwyższego kierownictwa postaw przywódczych. Podstawowe cechy działań przywódców zestawiono w tab. 1 z cechami działań kierowników czerpiących swoją władzę z autorytetu formalnego [2]. 

Tabela 1. Autorytet formalny i przywództwo 

Przywódca wyraża zainteresowanie problemami pracowników i udziela im wsparcia, ustala jasne cele i wyjaśnia pracownikom oczekiwania i odpowiedzialności związane z ich realizacją oraz motywuje do postępowania zgodnego z ustalonymi zasadami i procedurami. Jego troska o środowisko pracy i pracowników, wychodząca poza wymagania przepisów, oraz motywujące wpływanie na ich zachowania odgrywają istotną rolę w ukształtowaniu pozytywnej kultury bezpieczeństwa.

Jako cechy charakteryzujące skutecznych przywódców wymienia się pasję i entuzjazm, uczciwość i otwartość, silną motywację i wiarę w możliwości osiągnięcia wytyczonych celów, a także dużą inteligencję i elastyczność. Widoczne przywództwo najwyższego kierownictwa w procesie zmian pomaga w skutecznym wdrożeniu systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy i wprowadzeniu zmian kulturowych wspierających jego funkcjonowanie.

Cele bezpieczeństwa i higieny pracy oraz sposób ich ustalania powinny służyć rozwijaniu kultury bezpieczeństwa organizacji. Dlatego ważne jest, aby cele te były:

• wyrażane ilościowo, jeżeli jest to możliwe,
• spójne z polityką bezpieczeństwa i higieny pracy organizacji,
• możliwe do osiągnięcia, czyli ustalane z uwzględnieniem warunków wewnętrznych w organizacji oraz aspektów ekonomicznych, społecznych, politycznych i technicznych związanych z jej otoczeniem,
• akceptowane przez członków organizacji,
• elastyczne, czyli podlegające przeglądom i w razie potrzeby korygowane,
• motywujące, co oznacza, że ich realizacja nie może być za łatwa, ani też tak trudna, że uniemożliwia ich osiągnięcie osobom odpowiedzialnym za ich realizację,
• zrozumiałe, czyli sformułowane w tak prosty sposób, jak to jest możliwe; bez względu na sposób sformułowania celów należy się upewnić, że są one zrozumiałe dla wszystkich osób, które uczestniczą w ich realizacji.

Najlepsze efekty można osiągnąć, jeśli cele ustala się przy współudziale tych pracowników, którzy będą je realizować. Zwiększa to ich zaangażowanie w problemy bezpieczeństwa i higieny pracy, przyczynia się do umocnienia poczucia własnej wartości oraz umożliwia wykorzystywanie posiadanej wiedzy i umiejętności, a także sprawia, że pracownicy identyfikują się z ustalonymi celami i wierzą w możliwość ich realizacji. 

Procedury systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy powinny zapewniać odpowiedni przepływ informacji wewnątrz organizacji. Zarówno treść informacji, jak i sposób ich przekazywania powinny wzmacniać kulturę bezpieczeństwa. W tym celu należy zapewnić, aby informacja docierała do właściwego odbiorcy i była przez niego odbierana w sposób zgodny z intencjami nadawcy, a także aby była przez niego zapamiętana przez właściwy czas. Proces komunikowania się przedstawiono poglądowo na  8-4. slajd 4.

8-4. slajd 4

Za podstawowe warunki skutecznego i sprzyjającego umacnianiu kultury bezpieczeństwa komunikowania się można uznać:

• zaufanie do otrzymywanych informacji
• formułowanie przekazywanych informacji w prosty i zrozumiały sposób
• otwartość na odmienne poglądy i przyjmowanie złych informacji
• zachęcanie pracowników do przekazywania informacji o problemach związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy
• sprawdzanie sposobu odebrania wysłanej informacji.

Skuteczne komunikowanie się wymaga stosowania różnych metod przekazu - zarówno pisemnych, jak i werbalnych. Informacje werbalne mogą być przekazywane pracownikom na szkoleniach, zebraniach, podczas formalnych i nieformalnych dyskusji. Ważną rolę w tym procesie odgrywają pracownicy nadzoru, którzy przekazują pracownikom informacje w bezpośrednich rozmowach. Taki sposób przekazu umożliwia szybką ocenę reakcji na przekazaną informację i jej ewentualne skorygowanie.

Od sposobu zaprojektowania i funkcjonowania systemu komunikowania się w organizacji zależy zarówno skuteczne funkcjonowanie systemu zarządzania, jak i powodzenie działań zmierzających do zmiany kultury bezpieczeństwa. 

Szkolenie stanowi ważny element budowania kultury bezpieczeństwa organizacji. Konieczność jego przeprowadzania wynika zarówno z wymagań zawartych w obowiązujących przepisach, jak i z wymagań stawianych systemom zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Identyfikowanie potrzeb szkoleniowych i przeprowadzanie szkoleń, których programy są dostosowane do poszczególnych grup pracowników, powinno dać efekty w postaci poszerzenia wiedzy i rozwoju umiejętności, i dzięki temu pozytywnie wpływać na zachowania i świadomość. Szkolenie stanowi element rozwoju własnego każdego pracownika, zwiększa jego kompetencje i poczucie własnej wartości. Sprzyja również lepszemu wykorzystaniu możliwości pracownika. 

Na postawy wobec bezpieczeństwa korzystnie wpływa angażowanie samych pracowników w szkolenia dotyczące bezpieczeństwa na stanowiskach pracy, prowadzone dla nowych pracowników. 

Motywacja jest zestawem sił, które sprawiają, że ludzie zachowują się w określony sposób [3]. W systemie zarządzania konieczne jest wdrożenie i stosowanie różnych metod motywowania pracowników. Motywowanie wymaga stosowania różnych bodźców, które wzajemnie uzupełniają się w działaniu. Za najskuteczniejszy sposób motywowania uważa się na ogół nagradzanie lub karanie. Pracownicy zaangażowani w problemy bezpieczeństwa i higieny pracy, zespoły pracujące bezpiecznie, kierownicy stymulujący zespoły do bezpiecznej pracy mogą być nagradzani w różny sposób (np. nagrody pieniężne lub rzeczowe, pochwały, możliwości szkolenia i awansu, itp.). Karane jest postępowanie niezgodne z wymaganiami. Aby system kar i nagród był skuteczny, musi być dostosowany do warunków i zaakceptowany przez te osoby, których dotyczy. Kary i nagrody powinny być bezpośrednio powiązane z osiąganiem wytyczonych celów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Motywującą rolę odgrywają również informacje, które mogą być przekazywane zarówno w sposób werbalny jak i niewerbalny (np. działania kierownictwa, które w widoczny sposób świadczą o jego aktywnym zaangażowaniu w zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy), a w szczególności:

• popieranie prowadzenia uczciwych analiz bezpieczeństwa i opieranie się na ich wynikach w inicjowaniu działań korygujących,
• potępianie ukrywania problemów, które stwarzają zagrożenia lub wynikają z zagrożeń, i stwarzanie warunków uniemożliwiających ich ukrywanie,
• organizowanie zebrań, podczas których są omawiane i rozwiązywane problemy bezpieczeństwa i higieny pracy,
• dawanie osobistego przykładu polegające na ścisłym przestrzeganiu przez członków kierownictwa procedur związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa i higieny pracy.

W systemie zarządzania wspierającym budowanie wysokiej kultury bezpieczeństwa pracownicy powinni uczestniczyć w procesie monitorowania, a w szczególności:

• uczestniczyć w ocenie ryzyka zawodowego na swoich stanowiskach pracy,
• brać udział w analizowaniu przyczyn wypadków przy pracy,
• w codziennej praktyce identyfikować zagrożenia występujące na stanowiskach pracy i przekazywać informacje o tych zagrożeniach przełożonym.

Aktywny udział pracowników w procesie monitorowania przyczynia się z jednej strony do wykrywania większej liczby zagrożeń, z drugiej zaś strony zwiększa ich zaangażowanie w problemy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz świadomość występujących zagrożeń. Zgodnie z zasadą, że każdy odpowiada za bezpieczeństwo swoje i swoich współpracowników, pracownicy powinni w codziennej pracy monitorować bezpieczeństwo na stanowiskach pracy. 

System zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy nie może być projektowany i wdrażany w oderwaniu od kultury bezpieczeństwa organizacji. Kultura ta, rzutując na sposób myślenia i działania, decyduje o sukcesie bądź niepowodzeniu funkcjonowania systemu. Budowanie i doskonalenie kultury bezpieczeństwa jest procesem złożonym i długotrwałym, na który wpływa wiele czynników wewnętrznych i zewnętrznych w stosunku do organizacji. Wdrażanie systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy powinno sprzyjać doskonaleniu kultury bezpieczeństwa organizacji.

1. Ejdys J. (red.) kształtowanie kultury bezpieczeństwa, Oficyna Wydawnicza Politechniki Białostockiej, Białystok 2010.
2. Koźmiński A. K., Piotrowski W.: Zarządzanie. Teoria i praktyka. Warszawa, Wyd. Nauk. PWN 1995.
3. Mezentseva A., Gracia FJ, Silla I., Martínez-Córcoles M., The role of empowering leadership, safety culture and safety climate in the prediction of mindful organizing in an air traffic management company, Safety Science, Volume 168, 2023, 106321, ISSN 0925-7535, https://doi.org/10.1016/j.ssci.2023.106321.
4. Stian A. Safety culture _ theory, method and improvement-CRC Press (2017)
5. Terry L. Mathis, Shawn M. Galloway - Steps to Safety Culture Excellence-Wiley (2013)