7-3. Przedmiot i zakres projektowania układów „człowiek – obiekt techniczny”

Ogólny opis systemu „człowiek – obiekt techniczny” (C – OT)

• Terminologia: Termin system zastępuje układ ze względu na złożoność i różnorodność celów projektowanych rozwiązań.
• Elementy systemu C – OT:
  • C – człowiek (operator)
  • OT – obiekt techniczny (np. maszyna, narzędzie)
  • OB – otoczenie bliskie (środowisko pracy)
• System celowy:
  • Posiada nadrzędny cel (narzucony lub wybrany), który ukierunkowuje działanie całego systemu.
  • Zaangażowanie elementów w realizację celu bywa zmienne (np. człowiek rozprasza się; maszyna nie zawsze działa w pełnym zakresie).

Charakterystyka systemu C – OT

Systemy tego typu wykazują:

• Złożoność strukturalną – wiele elementów i funkcji, wrażliwość na bodźce, obecność człowieka z psychiką.
• Zintegrowanie funkcjonalne – wspólny cel i przeznaczenie.
• Skomplikowane działanie – nawet proste narzędzia z człowiekiem tworzą złożony funkcjonalnie układ.
• Automatyzacja – różny poziom, wpływający na niezależność systemu.
• Stochastyczność – zmienne w czasie bodźce zewnętrzne.
• Współzawodnictwo – rywalizacja w zespołach ludzkich.

Poziomy opisu systemów w cybernetyce:

1. Opis morfologiczny – struktura i relacje między elementami.
2. Opis funkcjonalny – sposoby działania i interakcji.
3. Opis parametryczny – wartości parametrów i relacji.

Problemy identyfikacji systemów C – OT

Proces projektowania wymaga pełnej identyfikacji wszystkich elementów systemu. Poniżej przedstawiono mapę zadań identyfikacyjnych:

Człowiek (C)

• Morfologia: budowa ciała, narządów, struktura zespołu.
• Funkcja: przetwarzanie energii, informacji, rytmy biologiczne, interakcje.
• Parametry: wymiary ciała, zakresy działania, tempo zmian organizmu.

Obiekt techniczny (OT)

• Morfologia: struktura maszyny, właściwości fizyczne.
• Funkcja: sposób działania, zużycie, prawa fizyczne.
• Parametry: obciążenia, tolerancje, tempo zużycia.

Otoczenie bliskie (OB)

• Morfologia: struktury organizacyjne, warunki fizyczne i psychiczne.
• Funkcja: wpływ warunków pracy, zagrożenia.
• Parametry: zmienność parametrów środowiskowych, normy.

Otoczenie dalsze (OD)

• Morfologia: systemy społeczne, polityczne, edukacyjne.
• Funkcja: mechanizmy funkcjonowania tych systemów.
• Parametry: wskaźniki jakości funkcjonowania środowiska zewnętrznego.

Relacje wewnętrzne (RW) – wewnątrz systemu C – OT

• Morfologia: typy interakcji między elementami systemu.
• Funkcja: sposoby współdziałania elementów.
• Parametry: siła, kierunek, czasowość oddziaływań.

Relacje zewnętrzne (RZ) – między C – OT a OD

• Morfologia: typy relacji z otoczeniem.
• Funkcja: mechanizmy oddziaływań bezpośrednich i pośrednich.
• Parametry: ilościowe i jakościowe zależności z otoczeniem.

Człowiek badacz (CB)

• Morfologia: struktura zespołu badawczego.
• Funkcja: metody badawcze, zdolność analizy/syntezy.
• Parametry: efektywność metod.

Narzędzia badań (NB)

• Morfologia: rodzaje narzędzi.
• Funkcja: sposoby ich użycia, adekwatność.
• Parametry: dokładność, zakres pomiarowy.

Otoczenie procesu badawczego (OPB)

• Morfologia: poziom nauki, środki finansowe.
• Funkcja: tempo badań, wdrażania wyników.
• Parametry: potencjał naukowy i ekonomiczny środowiska.

Wnioski:

System „człowiek – obiekt techniczny” to złożona całość, której projektowanie i analiza wymagają podejścia systemowego i wieloaspektowej identyfikacji wszystkich elementów i relacji, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Kluczowa jest tu interdyscyplinarność – uwzględnienie czynników technicznych, psychofizjologicznych, środowiskowych i społecznych.

Ważniejsze relacje w procesie realizacji potrzeb społecznych (PPR)

Czym jest PPR?

Proces Projektowania – Produkcji – Użytkowania (PPR) to podstawowy układ służący do zaspokajania potrzeb społecznych poprzez wytwarzanie i użytkowanie obiektów technicznych.

System ten ewoluował – początkowo wszystkie funkcje pełniła jedna osoba, obecnie są rozdzielone między projektanta(P), producenta (W) i użytkownika (U).

7-3. slajd 1

Etapy ewolucji systemu PPR

Faza pierwotna (7-3. slajd 1a):

• Jeden człowiek = projektant (P) + wykonawca (W) + użytkownik (U).
• Bezpośrednie zaspokajanie własnych potrzeb.

7-3. slajd 1a

Faza podziału ról (7-3. slajd 1b):

• Oddzielenie projektanta i producenta od użytkownika.
• Powstają pierwsze relacje funkcjonalne:
  • U → P, W – użytkownik zgłasza potrzeby.
  • P, W → U – użytkownik otrzymuje produkt, ale musi się do niego dostosować (ograniczona swoboda).
• Problem: brak wpływu użytkownika na projekt → projektowanie często oderwane od realnych potrzeb.

7-3. slajd 1b

Faza przemysłowa (7-3. slajd 1c):

• Powstaje pełny system: Projektowanie (P) – Wytwarzanie (W) – Użytkowanie (U).
• Każda faza staje się autonomiczna.
• Pojawiają się nowe relacje informacyjne:
  • P → W – co i jak produkować.
  • W → P – informacja zwrotna o możliwościach produkcji.
  • W → U – produkt dostarczony do użytkownika.
  • U → P – dane o potrzebach trafiają do projektanta.
• Nowa rola marketingu: zbieranie potrzeb grupy użytkowników, która dla projektanta staje się anonimowa.
• Zagrożenie: brak dobrej relacji P → U = projekty nietrafione, narzucane użytkownikom (monopol, dyrektywność).

7-3. slajd 1c

Znaczenie relacji: Użytkownik – Projektant (U → P)

• Kluczowa z punktu widzenia ergonomii i bezpieczeństwa pracy.
• Dostarcza projektantom wiedzy o użytkowniku: jego możliwościach, ograniczeniach, oczekiwaniach.
• Bez tej relacji:
  • Brak ergonomii w projektowaniu.
  • Niemożność zastosowania projektowania partycypacyjnego (współudział użytkownika w projekcie).
  • Tworzenie produktów nieadekwatnych do realnych potrzeb.

7-3. slajd 1d

Nowe relacje: Eksploatacja (E → W)

• Współczesny użytkownik nie ma czasu ani umiejętności, by obsługiwać złożone urządzenia.
• Powstaje faza eksploatacji (E):
  • Składa się z użytkowania, zasilania i obsługi technicznej.
  • Relacja: U (E) → W – użytkownik zależny od producenta i serwisu.

Ergonomiczny System Kształtowania Produktu (EKP) – 7-3. slajd 2

7-3. slajd 2 

• Nowoczesne projektowanie prowadzi do powstania EKP – systemu, w którym użytkownik ma realny wpływ na końcowy kształt produktu.
• Główne cechy EKP:
  • Silna relacja U → P: dane zbierane np. przez diagnostykę ergonomiczną.
  • Użytkownik kontaktuje się z produktem, ale poprzez niego oddziałuje na projektanta.
  • Projektant traktuje system PPR jako całość zintegrowaną.
  • Uwzględnia się wymagania ergonomii i bezpieczeństwa już na etapie projektu.

Podsumowanie najważniejszych relacji w PPR

Wprowadzenie do projektowania 

Nowoczesne podejście do projektowania systemów:

Projektowanie współczesnych, złożonych i kosztownych systemów technicznych musi uwzględniać nie tylko:

• ich funkcjonalność i niezawodność,
• ale także koszty wykonania, szkolenia personelu, łatwość wdrożenia, oraz
• efektywność użycia w zmieniających się warunkach.

7-3. slajd 3

Projektowanie przyszłościowe:

Projektant powinien:

• przewidywać zmienne warunki działania systemu (wewnętrzne i zewnętrzne),
• proponować nowe warianty funkcjonowania systemów,
• myśleć perspektywicznie – nie tylko rozwiązywać bieżące zadania, ale kształtować nowe potrzeby.

Ryzyko błędów projektowych:

• Błędy w projektowaniu mogą prowadzić do poważnych strat materialnych i społecznych.
• Dlatego ważne jest uwzględnienie czynników ergonomicznych, ekonomicznych, technicznych i społecznych od samego początku.

Przemiana podejścia:

• Tradycyjna inżynierska specjalizacja ustępuje miejsca integrowanemu, systemowemu projektowaniu.
• Projektowanie staje się sytuacyjne: elastyczne, adaptacyjne, dynamiczne.

Projektowanie złożonych systemów – etapy (slajd 4):

1. Badanie celów i warunków działania systemu
2. Dobór struktury systemu zgodnej z wymaganiami
3. Projektowanie techniczne i konstrukcyjne
4. Wykonanie systemu
5. Eksploatacja i wykorzystanie w praktyce

Cytat A. Halla (klasyka systemotechniki):
„Celem systemotechniki jest skrócenie czasu między powstaniem nowych odkryć a ich zastosowaniem oraz między pojawieniem się ludzkich potrzeb a produkcją systemów do ich zaspokojenia.”

7-3. slajd 4

Ogólne zasady projektowania systemów C–OT–O

System C–OT–O to:

Człowiek – Obiekt Techniczny – Otoczenie
Przykład: kierowca – samochód – droga, warunki pogodowe

Projektowanie systemów C–OT–O wymaga uwzględnienia trzech aspektów:

Istota metod systemowych

Systemotechnika – czym jest?

To nauka i metoda projektowania złożonych systemów z wykorzystaniem:

• ilościowych opisów działania poszczególnych elementów,
• analizy wzajemnych relacji między nimi.

Problem z opisem człowieka:

• Wciąż brakuje precyzyjnych ilościowych danych opisujących działanie człowieka w systemie.
• W konsekwencji: człowiek bywa traktowany jako element otoczenia, a nie aktywny składnik systemu.

Rozwiązanie:

• Poszukiwanie metod łączących dane ilościowe i jakościowe (np. oceny subiektywne, odczucia, doświadczenie).
• Powstały nowe podejścia projektowania systemów C–OT:
  • Rozdział funkcji między człowieka i maszynę,
  • Projektowanie działania człowieka w ramach systemu sterowania.

7-3. slajd 5

Wnioski:

1. Projektowanie antropocentryczne stawia człowieka w centrum systemu.
2. Wymaga integracji wielu dziedzin: ergonomii, inżynierii, socjologii, estetyki.
3. Nowoczesne projektowanie to proces złożony, wieloetapowy, adaptacyjny.
4. Ergonomia staje się niezbywalnym elementem inżynierii systemów technicznych.

Ogólna zasada projektowania przy podejściu antropocentrycznym

Zastosowanie systemotechniki do projektowania:

• Wymaga, by działania człowieka w systemie sterowania opisywać tak samo, jak działania maszyny – w kategoriach ilościowych.
• Prowadzi to do paradoksu:

Im lepiej opiszesz funkcję człowieka → tym łatwiej ją zautomatyzować → człowiek przestaje być niezbędny.

Paradoks Jordana:

• Jeśli człowieka da się opisać matematycznie → jego działania można przekazać maszynie → czynnik ludzki przestaje być „ludzki”.
• Dlatego N. Jordan kwestionuje wspólny system człowiek–maszyna.

Jego podejście:

• Nie rozdzielać funkcji, lecz dążyć do wzajemnego uzupełniania:
  • Maszyna wzmacnia człowieka.
  • Człowiek refleksyjnie kontroluje i ocenia działanie systemu jako całości.

Człowiek jako składnik systemu:

• Reaguje nie tylko na sygnały wejściowe.
• Kieruje się też:
  • doświadczeniem,
  • pamięcią,
  • motywacjami społecznymi, ekonomicznymi, politycznymi itd.
• Ma świadomość systemu – czego nie ma maszyna.

Maszyna to narzędzie, nie partner:

• Krytyka rozdziału funkcji doprowadziła do nowego podejścia:
  • Projektuje się działalność człowieka (operatora) – to podejście antropocentryczne.

7-3. slajd 6

Różnica między podejściami:

Dlaczego to podejście nie jest powszechne?

• Brak jednolitej teorii działania człowieka–operatora.
• Nawet jeśli zaprojektujemy jego działanie, i tak trzeba stworzyć odpowiedni obiekt techniczny – projekt niekompletny bez maszyny.

Projektowanie systemu C–OT–O:

• Element etapu realizacji potrzeb społecznych.
• Celem: uwzględnienie człowieka jako elementu systemu – jego działań, potrzeb, ograniczeń.

Cechy projektowania antropotechnicznego:

• Projektuje się działalność człowieka tak samo, jak projektuje się maszyny.
• Kluczowe: zgranie styku człowiek–maszyna (interfejs, informacja, komunikacja).
• Nazywane też projektowaniem ergonomicznym.

Cel:

• Optymalizacja nie tylko działań operatora, ale całego systemu.
• Poprawa: efektywności technicznej i ekonomicznej.

Etapy projektowania układów antropotechnicznych (wg 7-3. slajdu 7)

• Analiza zadania:
  • Badanie funkcji systemu, przepływu informacji, przekształceń sygnałów.
  • Ustalanie, co człowiek może i powinien wykonać.
• Rozdział funkcji (człowiek – OT):
  • Kto/co wykonuje daną funkcję?
  • Ustalany na podstawie możliwości człowieka i maszyny.
  • Optymalizacja działania = polioptymalizacja (wiele kryteriów).
• Analiza funkcji człowieka i podział zadań:
  • Tworzenie struktury pracy:
    • liczba stanowisk,
    • zadania,
    • komunikacja między operatorami.
• Projektowanie powiązań C–OT–O:
  • Środki przedstawiania informacji, komunikacja.
  • Tworzenie ergonomicznego miejsca pracy.
  • Zasada aktywnego operatora (B. Łomow): nie reaguje pasywnie, ale prognozuje zdarzenia.
• Projektowanie działalności operatora:
  • Instrukcje, algorytmy, wymagania:
    • pamięć, uwaga, czas reakcji, emocjonalność.
  • Opracowanie metod:
    • szkolenia, treningu, testów ergonomicznych.
• Sprawdzanie zgodności systemu:
  • Czy spełnia normy ergonomiczne?
  • Czy osiąga założone parametry całego systemu?

7-3. slajd 7

Ogólne wymagania projektowania antropotechnicznego:

• Zapewnienie parametrów całego systemu: niezawodność, wydajność, dokładność, itd.
• Przestrzeganie zasad ergonomii.
• Zapewnienie bezpiecznych i dopuszczalnych warunków pracy człowieka.
• Zapewnienie komfortu użytkowania – bez potrzeby wysokich kwalifikacji.
• Opracowanie dokumentacji ułatwiającej naukę i eksploatację OT.

Rozdział funkcji między człowieka i obiekt techniczny

Współczesne systemy techniczne zawierają maszyny, które potrafią realizować niektóre funkcje intelektualne człowieka (np. myślenie, sterowanie, organizacja). Prowadzi to do konieczności świadomego rozdziału funkcji między człowieka a maszynę – tak, aby efektywnie wykorzystać możliwości obu.

7-3. slajd 8

Porównanie możliwości człowieka i maszyny

Maszyna przewyższa człowieka w:

• Szybkości i dokładności przetwarzania informacji (np. EMC reaguje w 10⁻⁷ s, neuron w 10⁻² s),
• Przechowywaniu i przetwarzaniu dużych ilości jednorodnych danych,
• Rozwiązywaniu zadań algorytmicznych i powtarzalnych,
• Wydajności zadań ruchowych – szybkości, sile, precyzji.

Człowiek przewyższa maszynę w:

• Rozpoznawaniu złożonych sytuacji przy niepełnej informacji,
• Elastyczności, adaptacji i samoorganizacji,
• Przetwarzaniu informacji nieustrukturyzowanej (wysoka nieokreśloność),
• Wykorzystaniu doświadczenia i intuicji,
• Odporności na zakłócenia percepcyjne (stałość percepcji niezależnie od warunków).

Ograniczenia człowieka:

• Męczliwość, potrzeba odpoczynku,
• Spadek koncentracji w czasie,
• Wrażliwość na stres i czynniki subiektywne.

Ograniczenia maszyny:

• Brak samokontroli, samoświadomości i intuicji,
• Brak doświadczenia, kreatywności i motywacji.

Funkcje człowieka w procesie sterowania

Człowiek powinien być odpowiedzialny za:

• Rozpoznawanie sytuacji całościowej przy niepełnej informacji,
• Myślenie indukcyjne (tworzenie uogólnień z faktów),
• Rozwiązywanie niealgorytmicznych problemów bez jasno określonych reguł,
• Dostosowanie się do zmieniających się warunków,
• Decyzje w sytuacjach o wysokiej odpowiedzialności, gdzie błąd ma poważne konsekwencje.

Zadania maszyn w procesie sterowania

Maszyny powinny realizować:

• Szybkie i dokładne obliczenia matematyczne,
• Powtarzalne czynności według algorytmu,
• Pamięciowe operacje – przechowywanie i szybkie udostępnianie danych,
• Zastosowanie dedukcji – z ogólnych zasad do szczególnych przypadków,
• Wykonywanie błyskawicznych reakcji na polecenia operatora.

Wnioski:

• Kluczem jest komplementarne podejście – człowiek i maszyna powinni wzajemnie się uzupełniać, a nie rywalizować.
• Człowiek sprawdza się w złożonych, niepewnych, krytycznych sytuacjach.
• Maszyna jest niezastąpiona w działaniach szybkich, rutynowych i precyzyjnych.

N. Wiener (twórca cybernetyki):
„Oddajcie człowiekowi to, co ludzkie, a maszynie cyfrowej to, co maszynowe.”

Główne wyzwanie: rozpoznanie, które funkcje są „ludzkie”, a które „maszynowe”.

Zasady wspomagające rozdział funkcji

Zasada przeważających możliwości

• Funkcję wykonuje ten, kto robi to lepiej (człowiek lub maszyna).
• Wymaga analizy:
  • efektywności,
  • niezawodności,
  • kosztów,
  • szybkości działania.

Cel: przekazać zadania stronie mającej mierzalną przewagę funkcjonalną.

Zasada maksymalizacji wskaźników całego systemu

• Liczy się wydajność całego systemu C–OT–O, a nie tylko jednego elementu.
• Konieczne jest podejście polioptymalizacyjne – wiele kryteriów jednocześnie.

Zasada optymalizacji objętości informacji

• Ilość i tempo informacji przekazywanych:
  • muszą być dostosowane do możliwości człowieka i maszyny,
  • uwzględniają aktualne obciążenie poznawcze.

Im więcej nieokreśloności → tym bardziej człowiek powinien być odpowiedzialny.

Zasada wzajemnego dopełnienia

• Człowiek i maszyna współdziałają, a nie tylko dzielą się funkcjami.
• Stosuje się:
• • systemy monitorujące stan psychofizyczny człowieka,
  • dynamiczne dostosowywanie maszyny do aktualnych możliwości operatora (np. zmiana interfejsu, automatyczne wsparcie przy zmęczeniu).

Zasada odpowiedzialności

Rozdział funkcji musi uwzględniać:

• odpowiedzialność za decyzje,
• elastyczność i niezawodność.

Człowiek powinien pełnić kluczową rolę w sytuacjach:

• nieokreślonych,
• niestandardowych,
• o wysokim poziomie ryzyka.

Zasada aktywności i zadowolenia operatora

• Człowiek ma potrzebę:
  • samorealizacji,
  • sprawczości i potwierdzenia skuteczności.

Dlatego:

• Nie wolno mu zostawić tylko zadań, z którymi maszyna sobie nie radzi.
• Należy powierzać zadania twórcze, decyzyjne, ciekawe.
• Zadania niebezpieczne → maszynie.

Zasada łatwości nauczania i stylu operatora

• Należy brać pod uwagę:
  • koszty i czas szkolenia operatora,
  • możliwość wyrobienia indywidualnego stylu działania.

7-3. slajd 9

Dodatkowe uwagi:

• Rozdział funkcji dotyczy głównie:
  • procesów informacyjnych i decyzyjnych.
• W zakresie działań ruchowych:
  • człowiek wykonuje zadania, które:
    • nie powodują przeciążenia,
    • pozwalają na utrzymanie aktywności motorycznej.
• Rozdział funkcji to proces dynamiczny:
  • zaczyna się od wstępnego przypisania funkcji,
  • później następuje korekta w miarę zdobywania doświadczenia.

Projektowanie systemów C–OT–O z podejściem antropocentrycznym

Podejście antropocentryczne

• Projektowanie systemów człowiek–obiekt techniczny–otoczenie (C–OT–O) zakłada równorzędne traktowanie człowieka i maszyny.
• Człowiek jest refleksyjnym elementem systemu – jego działania zależą nie tylko od bodźców zewnętrznych, ale też od czynników społecznych, ekonomicznych, emocjonalnych.
• Paradoks Jordan'a: ilościowe opisanie funkcji ludzkiej może prowadzić do jej automatyzacji, a więc „odczłowieczenia”.
• Klucz: nie dzielenie funkcji, lecz ich wzajemne dopełnianie.

Etapy projektowania antropotechnicznego (ergonomicznego)

• Analiza zadania – identyfikacja funkcji systemu i możliwości człowieka.
• Rozdział funkcji – na podstawie zdolności człowieka i maszyny, z zastosowaniem kryteriów polioptymalizacji.
• Analiza funkcji ludzkich – przypisanie ról operatorom, projektowanie interakcji.
• Projektowanie interfejsów – zgodnie z zasadą aktywnego operatora (prognozuje, nie tylko reaguje).
• Projektowanie działalności operatora – definiowanie procedur, wymagań psychofizycznych, sposobów szkolenia.
• Weryfikacja systemu – ergonomiczność, zgodność z normami, testy.

Zasady rozdziału funkcji człowiek–maszyna

• Zasada przeważających możliwości – funkcję wykonuje ten, kto robi to lepiej (człowiek vs maszyna).
• Zasada maksymalizacji efektywności systemu – liczy się wynik całego układu, nie jednostek.
• Zasada optymalizacji informacji – obciążenie informacyjne musi odpowiadać zdolnościom człowieka i maszyny.
• Zasada wzajemnego dopełniania – dynamiczne dostosowanie maszyn do psychofizycznego stanu człowieka.
• Zasada odpowiedzialności – najtrudniejsze i krytyczne zadania powierzane człowiekowi.
• Zasada aktywności operatora – człowiek musi mieć możliwość samorealizacji.
• Zasada łatwości szkolenia – zadania muszą być dostosowane do możliwości szkoleniowych i indywidualnego stylu pracy operatora.

Wstępny rozdział funkcji

• Rozpoczyna się od określenia celów i zadań systemu.
• Maszynie przypisuje się funkcje, które może zrealizować skutecznie i opłacalnie.
• Pozostałe zadania analizuje się wg: liczby wariantów, złożoności, wiarygodności danych, itp.
• Stosuje się podejście hierarchiczne – od funkcji ogólnych do elementarnych (technologicznych dla maszyn, psychologicznych dla człowieka).
• Wspierane metodami ilościowymi: teoria grafów, badania operacyjne, teoria kolejek itp.

1. Bezpieczeństwo pracy i ergonomia. Red. nauk. D. Koradecka. T.1-2. Warszawa, CIOP 1999.
2. Górska E., Tytyk E: Ergonomia w projektowaniu stanowisk pracy. Podstawy teoretyczne. Warszawa, OWPW 1998.
3. Hempel L.: Człowiek i maszyna. Model techniczny współdziałania. Warszawa, WKiŁ 1984.
4. Kotik M.A.: Kurs inżyniernoj psichołogii. Tallin, Bałgus 1978.
5. Krick E.V.: Wprowadzenie do techniki i projektowania technicznego. Warszawa, WNT 1975.
6. Pahl G., Beitz W.: Nauka konstruowania. Warszawa, WNT 1984.
7. Projektoznawstwo. Red. nauk. W. Gasparski. Warszawa, WNT 1988.
8. Słowikowski J.: Zagadnienia diagnostyki ergonomicznej w budowie maszyn. Warszawa, 1980, Prace i Materiały IWP, z. 56.
9. Słowikowski J.: Ergonomia w projektowaniu i rozwoju maszyn roboczych. Problemy Maszyn Roboczych 1996 vol. 8, z. 8, Radom ITE.
10. Spravocnik po inżyniernoj psichołogii. Red. nauk. B.F. Łomov. Moskva, Masinostrojenije, 1982.
11. OZIEMSKI ST. (pod red.): Człowiek w maszynie. Podstawy antropocentrycznego projektowania stanowisk operatorów maszyn, Wyd. Instytutu Technologii Eksploatacji, Radom - Warszawa, 2004.
12. SŁOWIKOWSKI J.: Metodologiczne problemy projektowania ergonomicznego w budowie maszyn. Wyd. Centralnego Instytutu Ochrony Pracy, Warszawa 2000.
13. SŁOWIKOWSKI J.: Przesłanki ergonomiczne „wyczuwania” maszyny przez człowieka. Bezpieczeństwo Pracy, 2001, nr 7-8, s.2-6.
14. TYTYK E.: Projektowanie ergonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.