6-14. Środki ochrony indywidualnej

Decyzja o zastosowaniu środków ochrony indywidualnej na stanowiskach pracy musi być poprzedzona przeprowadzeniem przez pracodawcę wszystkich możliwych działań, zarówno technicznych jak i organizacyjnych, mających na celu eliminację zagrożenia u źródła. Wynika to z faktu, iż stosowanie przez pracowników środków ochrony indywidualnej wiąże się z dodatkowym obciążeniem organizmu i ograniczeniem możliwości odbioru bodźców środowiskowych. Niemniej jednak istnieje wiele stanowisk pracy, szczególnie niestacjonarnych, gdzie stosowanie tych środków jest powszechne. W tych przypadkach niezbędne jest zapewnienie odpowiednich warunków do bezpiecznego ich stosowania. Kwestie te regulują przepisy prawne skierowane do dwóch podstawowych grup interesariuszy: użytkowników, w tym pracodawców i pracowników oraz podmioty gospodarcze odpowiadające za wprowadzenie tych wyrobów do użytkowania na terenie UE.

Podstawowe obowiązki pracodawców w odniesieniu do stosowania środków ochrony indywidualnej określa Kodeks pracy [1], a szczegółowe przepisy dotyczące zasad bezpiecznego ich stosowania określa załącznik 2 do rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 4 listopada 2021 r. [2], które wdraża postanowienia Dyrektywy Komisji (UE) 2019/1832 z dnia 24 października 2019 r. zmieniającej załączniki I, II i III do dyrektywy Rady 89/656/EWG. [3].

W odniesieniu do wprowadzania do użytkowania środków ochrony indywidualnej zastosowanie ma Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady ( UE) 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG [4]. Do spełnienia wszystkich zawartych w nim wymagań zobowiązane są podmioty gospodarcze, tj. producent, upoważniony przedstawiciel, importer i dystrybutor.

Przed przystąpieniem do doboru środków ochrony indywidualnej pracodawca powinien przeprowadzić identyfikację wszystkich zagrożeń występujących w środowisku pracy oraz dokonać oceny ryzyka zawodowego. Do obowiązków pracodawców należy także organizowanie szkoleń dotyczących noszenia i użytkowania środków ochrony indywidualnej oraz zapewnienie przeglądów technicznych, czyszczenia i konserwacji.

Sprzęt ochrony układu oddechowego chroni przed zagrożeniami inhalacyjnymi, którymi nazywane są wszystkie czynniki występujące w powietrzu, mogące negatywnie wpływać na stan zdrowia i życia ludzi. W zależności od rodzaju, stężenia oraz czasu narażenia, mogą powodować m.in. ból głowy i brzucha, biegunkę i wymioty, problemy z ostrością widzenia, trudności w oddychaniu, ale także nieodwracalne zmiany w płucach, prowadzące m.in. do nowotworów lub natychmiastowej śmierci. Zagrożenia inhalacyjne występują w życiu zawodowym i prywatnym pod postacią zanieczyszczeń powietrza i niedoboru tlenu. Do czynności powodujących zanieczyszczenie powietrza wymienia się m.in. szlifowanie, spawanie, cięcie, wykonywanie oprysków, prace remontowe i porządkowe. Sprzęt ochrony układu oddechowego dzieli się na sprzęt oczyszczający i izolujący, który stosuje się w zależności od zidentyfikowanego zagrożenia.

Kryteria doboru ochron układu oddechowego
Sprzęt ochrony układu oddechowego należy dobierać przede wszystkim do rodzaju oraz stężenia zagrożenia występującego w powietrzu.

Części twarzowe

Niezależnie od zastosowanego typu, każdy sprzęt skompletowany jest z częścią twarzową, którą może być półmaska, maska, zespół ustnika, hełm lub kaptur. W przypadku półmaski i maski ważnym aspektem jest ich dopasowanie do wymiarów twarzy użytkownika. Tylko szczelne dopasowanie, które zapobiegnie dostawaniu się zanieczyszczeń pod część twarzową, zapewni skuteczną ochronę układu oddechowego.

6-14. slajd 1 

Sprzęt oczyszczający

Sprzęt ten chroni przed zanieczyszczeniami powietrza w formie aerozoli, gazów i par do 1% obj., zatrzymując zanieczyszczenia powietrza w elemencie oczyszczającym. Każdy element oczyszczający występuje w trzech klasach ochrony, gdzie im wyższa klasa filtra tym skuteczniejsza ochrona układu oddechowego. W przypadku pochłaniaczy i filtropochłaniaczy stosuje się także oznaczenie literowe i barwne przypisane do danego rodzaju gazu lub pary substancji chemicznych. Rodzaj i klasę elementu oczyszczającego skompletowanego z odpowiednią częścią twarzową dobieramy stosownie do rodzaju i stężeń zanieczyszczeń występujących w miejscach pracy. W przypadku występowania zanieczyszczeń z udziałem substancji rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych, bez względu na ich stężenie, należy zawsze stosować sprzęt o możliwie najwyższym stopniu ochrony. Sprzęt oczyszczający może być używany również do ochrony przed czynnikami biologicznymi, występującymi w powietrzu w formie wirusów, bakterii, zarodków grzybów i cząstek alergizujących. W zależności od spełnianej ochrony wyróżnia się sprzęt:

• filtrujący (filtry skompletowane z odpowiednią częścią twarzową, półmaski filtrujące) - ochrona przed aerozolami,
• pochłaniający (pochłaniacze skompletowane z częścią twarzową) – ochrona przed gazami i parami,
• filtrująco pochłaniający (filtropochłaniacze skompletowane z odpowiednią częścią twarzową, półmaski filtrująco-pochłaniające) – ochrona przed aerozolami oraz gazami i parami.

Sprzęt izolujący

Ze względu na wyposażenie sprzętu w niezależne źródło powietrza, jest on przeznaczony do użycia w środowisku, gdzie występuje niedobór tlenu (zawartość tlenu w powietrzu poniżej 18% obj.) oraz zanieczyszczenia gazami i parami o stężeniu powyżej 1% obj. w otoczeniu.

Czyste i bezpieczne powietrze do oddychania dostarczane jest bezpośrednio do strefy oddychania człowieka. Ze względu na źródło powietrza dzieli się on na:

• sprzęt stacjonarny (aparaty wężowe świeżego powietrza, aparaty wężowe sprężonego powietrza) – powietrze dostarczane jest za pomocą węża spoza strefy skażenia,
• autonomiczny (aparaty powietrzne butlowe, aparaty regeneracyjne) – sprzęt wyposażony w własne źródło powietrza lub tlenu, które użytkownik ma cały czas przy sobie.

Zasady bezpiecznego użytkowania ochron układu oddechowego

Każdy użytkownik sprzętu ochrony układu oddechowego powinien zapoznać się z instrukcją użytkowania dostarczoną przez producenta. Podczas codziennego korzystania, jak i w przypadku wszelkich niejasności, należy kierować się wyłącznie zaleceniami producenta. Sprzętu ochrony układu oddechowego nie należy używać po upływie terminu przydatności do użycia. Sprzęt należy skompletować, założyć i uszczelnić przed wejściem do strefy zanieczyszczonej oraz zdjąć tylko po jej opuszczeniu. Nigdy nie zdejmuje się sprzętu z twarzy w środowisku, w którym występują zagrożenia inhalacyjne. Nawet na chwile!

Przechowywanie

Warunki przechowywania wpływają na stan techniczny i skuteczność ochrony sprzętu, dlatego powinno się unikać przechowywania w ciepłym i wilgotnym otoczeniu. Elementy oczyszczające, tj. filtry, pochłaniacze i filtropochłaniacze należy przechowywać w szczelnie zamkniętych opakowaniach. W przypadku ich wielokrotnego użycia, po skończonej pracy, należy zdemontować element z części twarzowej i umieścić, np. w szczelnym woreczku strunowym. W celu kontroli czasu użycia, na woreczkach należy zapisywać daty i czas korzystania z elementów oczyszczających. Sprzęt nowy, ale także używany przechowuje się zawsze poza strefą zanieczyszczoną! Szczegółowe warunki przechowywania sprzętu określane są w instrukcjach użytkowania.

Czyszczenie

Przestrzeń pod częścią twarzową, która ma kontakt z ludzką skórą oraz wydychanym powietrzem, ze względu na ciepłe i wilgotne warunki, jest idealnym środowiskiem do rozwoju mikroorganizmów. Dlatego tak ważne jest, aby po każdy użyciu zdezynfekować części twarzowe w sposób określony w instrukcji użytkowania. Sprzęt wielokrotnego użycia powinien być używany tylko przez jedną (tą samą) osobę.

Konserwacja

Przed każdym użyciem sprzętu należy sprawdzić stan techniczny. Nie powinny być widoczne żadne zniekształcenia, ubytki czy pęknięcia. Wszystkie uszkodzenia uniemożliwiają szczelne dopasowanie sprzętu do twarzy, co skutkuje brakiem skutecznej ochrony. Elementy filtrujące wymienia się za każdym razem, kiedy opory oddychania wzrosną, tak że niemożliwe staje się ich dalsze wykorzystywanie. Dodatkowo sprzęt powinien podlegać regularnym sprawdzeniom pod kątem uszkodzeń i ważności daty przydatności do użycia. Kontroli podlegają wszystkie elementy sprzętu, m.in. elementy oczyszczające, korpusy części twarzowych, taśmy nagłowia, uszczelnienia, węże doprowadzające świeże powietrze, butle powietrzne. W sprzęcie z wymuszonym przepływem powierza i ze wspomaganiem przepływu powietrza należy sprawdzać poziom naładowania baterii w dmuchawie, a w aparatach butlowych - poziom naładowania butli.

6-14. slajd 2

Ochrona głowy to kluczowy element bezpieczeństwa człowieka w trakcie realizacji prac w budownictwie, górnictwie, alpinizmie przemysłowym, energetyce i wielu innych sektorach przemysłu. Ponadto są wykorzystywane w trakcie aktywności sportowo-rekreacyjnych takich jak jazda na rowerze, na rolkach czy na nartach.

Hełmy powinny być stosowane w sytuacji, gdy istnieje zagrożenie urazu głowy, tj. uderzenia spadających przedmiotów oraz w twarde przedmioty. Mogą też stanowić ochronę dodatkową np. przed czynnikami chemicznymi (substancje żrące, ropopochodne) lub atmosferycznymi (promieniowanie słoneczne). Stosowanie odpowiednio dobranej ochrony głowy jest gwarantem zminimalizowania ryzyka pęknięcia czaszki, urazów mózgu, powierzchownych ran głowy i wielu innych.

Biorąc pod uwagę jedynie ochrony głowy stosowane w warunkach przemysłowych, najbardziej popularne są:

• przemysłowe hełmy ochronne,
• przemysłowe hełmy lekkie oraz
• wysokoskuteczne przemysłowe hełmy ochronne.

6-14. slajd 3

Przemysłowy hełm ochronny (1) jest nakryciem głowy, którego głównym zadaniem jest ochrona górnej części głowy pracownika przed uderzeniami spadających przedmiotów oraz uderzeniami o nieruchome obiekty mogące znajdować się w otoczeniu stanowiska pracy. W zależności od potrzeb może posiadać dodatkowe cechy: właściwości elektroizolacyjne, odporność na rozpryski stopionych metali, odporność na deformację boczną.

Przemysłowy hełm lekki (2) jest nakryciem głowy, które oferuje mniejszą ochronę niż przemysłowe hełmy ochronne, natomiast jest wygodniejszy w użytkowaniu. Wykorzystuje się go głównie w sytuacjach, gdzie ryzyko poważnych urazów jest znikome. Stanowi ochronę przed zagrożeniami, które mogą powodować skaleczenia lub inne powierzchowne urazy. Nie stanowią ochrony przed uderzeniami poruszających się obiektów.

Wysokoskuteczny przemysłowy hełm ochronny (3) jest nakryciem głowy, którego przeznaczeniem jest ochrona zarówno górnej części głowy użytkownika, jak i w innych części głowy niż ciemieniowa przed uderzeniami spadających obiektów o większej energii niż w przypadku hełmów przemysłowych.

W zależności od przeznaczenia hełmy ochronne mogą różnić się od siebie konstrukcją. Niezależnie od różnic można wskazać elementy wspólne, do których należą:

• skorupa, czyli zewnętrzna część hełmu, przyjmująca uderzenia, częściowo pochłaniająca energię uderzenia,
• więźba (lub w przypadku hełmów lekkich wykładzina amortyzująca) czyli wewnętrzna część hełmu przymocowana do skorupy, amortyzująca uderzenia,
• pas główny, który obejmuje głowę użytkowania i umożliwia stabilne osadzenie hełmu na głowie.

Zasady bezpiecznego użytkowania

Przechowywanie

Hełm należy przechowywać zgodnie ze wskazówkami producenta.

Warunki przechowywania przemysłowych hełmów ochronnych mogą w istotny sposób wpływać na ich stan techniczny. Dotyczy to głównie części wykonanych z tworzyw sztucznych np. skorupy i więźby. Nieprawidłowe przechowywanie może prowadzić do utraty właściwości ochronnych, a tym samym stwarzać zagrożenie dla użytkownika. Zgodnie z wytycznymi producenta hełmy powinny być przechowywane w przewiewnych, ciepłych pomieszczeniach o normalnej zawartości wilgoci w powietrzu, z dala od grzejników i innych źródeł ciepła i światła, w atmosferze wolnej od oparów chemicznych.

Czyszczenie

Jeśli producent nie zalecił inaczej, zewnętrzną część skorupy należy spłukać ciepłą (nie gorącą) wodą z łagodnym detergentem i przetrzeć miękką szmatką. Czyszczenie elementów włókienniczych takich jak więźba lub pasek podbródkowy należy wykonywać za pomocą miękkiej szczotki. Suszenie należy wykonać w temperaturze pokojowej, bez narażenia hełmu na działanie promieniowania słonecznego. Elementy, które w trakcie użytkowania (np. potnik) stykają się ze skórą i włosami człowieka, a ich zabrudzenia mogłyby powodować reakcje alergiczne, podrażnienia lub choroby skóry, powinny być wymienione na nowe lub wyczyszczone zgodnie z wytycznymi producenta.

Użytkowanie

• Hełm wykorzystywać zgodnie z jego przeznaczeniem, zadeklarowanym przez producenta.
• Przed pierwszym użyciem hełmu należy: wyregulować obwód pasa głównego, wysokość noszenia oraz długości paska podbródkowego (jeśli należy do wyposażenia).
• Stan techniczny hełmu należy sprawdzać bezpośrednio przed przystąpieniem do pracy oraz okresowo np. co 12 miesięcy. Okresowe kontrole stanu technicznego hełmu wykonywane są przez producenta sprzętu lub przez przeszkoloną, kompetentną osobę np. z zakładu pracy.
• Hełm należy wycofać z użytkowania jeśli: został poddany silnemu uderzeniu, wykazuje oznaki uszkodzenia lub upłynął okres, w trakcie którego producent gwarantuje jego właściwości ochronne.
• Nie wolno wykonywać własnych modyfikacji konstrukcyjnych hełmu.

Kryteria doboru ochron głowy przeznaczonych do celów przemysłowych

Przed dobraniem hełmu należy rozważyć zagrożenia mogące wystąpić w trakcie wykonywania pracy z jego użyciem oraz inne aspekty warunkujące jego właściwy dobór. Są to:

• zagrożenia mechaniczne (np. uderzenia spadającymi przedmiotami, siły ściskające),
• zagrożenia elektryczne (np. kontakt z urządzeniami pod napięciem),
• zagrożenia termiczne (np. rozpryski stopionych metali),
• zagrożenia chemiczne (np. substancje żrące, ropopochodne),
• zagrożenia związane z pracą na wysokości (ryzyko upadku),
• komfort i wygoda użytkowania (np. możliwość regulacji pasa głównego i dopasowanie hełmu do głowy, masa hełmu, wyposażenie w otwory wentylacyjne, wyposażenie w pasek podbródkowy oraz inne indywidualne preferencje użytkownika),
• konieczność współpracy hełmu z innymi środkami ochrony indywidualnej (takimi jak ochronniki słuchu, środki ochrony dróg oddechowych),
• materiał, z którego wykonana jest skorupa hełmu mogący być przyczyną wystąpienia dodatkowych zagrożeń.

Dowiedz się więcej na temat samodzielnej oceny stanu technicznego przemysłowych hełmów ochronnych: http://archiwum.ciop.pl/38425

Odpowiednia ochrona narządu wzroku jest niezwykle istotna – urazy oka należą do najczęstszych i najbardziej niebezpiecznych obrażeń w środowisku pracy. Wielu z nich można uniknąć stosując odpowiednio dobrane środki ochrony indywidualnej!

Środki ochrony oczu i twarzy stanowią rodzaj bariery pomiędzy źródłem zagrożenia a narządem wzroku. Do typowych ŚOI należą: okulary ochronne, gogle ochronne, osłony twarzy oraz osłony spawalnicze.

6-14. slajd 4

W konstrukcji tych środków wykorzystuje się przezierne elementy ochronne – wizjery, szybki, siatki lub filtry. Filtry mogą chronić przed promieniowaniem optycznym (UV, IR, VIS pochodzącym ze źródeł naturalnych i sztucznych oraz promieniowaniem laserowym), olśnieniem słonecznym lub światłem spawalniczym. Niektóre środki ochrony oczu i twarzy są zintegrowane z innymi środkami ochrony indywidualnej, np. maskami pełnotwarzowymi, hełmami ochronnymi czy kombinezonami gazoszczelnymi.

Okulary ochronne to najczęściej stosowany typ ŚOI – powinny być one wyposażone w boczne osłony chroniące przed rozbryzgami i odpryskami. Gdy wymagana jest szczelna ochrona, stosuje się gogle ochronne, przylegające do twarzy dzięki elastycznym uszczelkom. Gogle mogą mieć systemy wentylacji bezpośredniej lub pośredniej. Istnieją także wersje kompatybilne z okularami korekcyjnymi.

Osłony twarzy zapewniają szeroką ochronę całej powierzchni twarzy przed czynnikami mechanicznymi lub zachlapaniem. Mogą być wykonane z przezroczystych tworzyw lub metalowych siatek. W niektórych modelach możliwe jest łączenie z innymi ŚOI, jak okulary korekcyjne, półmaski czy hełmy.

Osłony spawalnicze zabezpieczają przed szkodliwym promieniowaniem optycznym i iskrami powstającymi w procesach spawalniczych. W zależności od konstrukcji, mogą to być przyłbice, tarcze, gogle, okulary lub kaptury z zamontowanymi filtrami spawalniczymi (pasywnymi lub samościemniającymi). Wiele nowoczesnych modeli łączy ochronę oczu z systemami ochrony dróg oddechowych.

Zasady bezpiecznego użytkowania

ŚOI oczu i twarzy muszą być zawsze używane zgodnie z instrukcją producenta oraz właściwie dopasowane do użytkownika (regulacja paska, odpowiedni rozmiar okularów/gogli, szczelne przyleganie). Przed użyciem należy sprawdzić stan ochron: czystość soczewek, brak pęknięć lub głębokich zarysowań, nienaruszoną konstrukcję oprawy. Podczas pracy nie należy dopuszczać do mechanicznego uszkodzenia lub nadmiernego zabrudzenia sprzętu.

Czyszczenie
Po każdym użyciu okulary lub gogle należy umyć letnią wodą z dodatkiem łagodnego detergentu i delikatnie osuszyć miękką ściereczką z mikrofibry. Należy unikać agresywnych środków (alkohol, aceton) i papierowych ręczników, które mogą uszkodzić powłoki antyrefleksyjne lub porysować soczewki. Przy dużym zabrudzeniu najpierw należy przepłukać sprzęt wodą. Regularne czyszczenie utrzymuje maksymalną widoczność i trwałość ochron.

Konserwacja

Regularnie sprawdzaj stan ochron: pęknięć, odprysków czy zużycia. Uszkodzone soczewki czy oprawy mogą nie chronić oczu skutecznie – w razie poważnej usterki trzeba niezwłocznie wymienić ŚOI. Średnio co najmniej raz na zmianę należy dokonywać oględzin i czyszczenia sprzętu. W przypadku stosowania np. filtrów spawalniczych należy też zwracać uwagę na poprawne zamontowanie filtrów zgodnie z instrukcją producenta. Nie należy używać środków ochrony oczu i twarzy po upływie terminu ich przydatności do użycia.

Przechowywanie

Gogle i okulary ochronne należy schować po użyciu w suchym, chłodnym miejscu oraz w sztywnym futerale ochronnym. Etui chroni je przed zarysowaniami i zanieczyszczeniami (np. kurzem, chemikaliami) podczas transportu i przechowywania. Niezalecane jest pozostawianie ŚOI w miejscu narażonym na bezpośrednie działanie słońca lub wysokiej temperatury (np. na desce rozdzielczej samochodu), ponieważ może to odbarwić soczewki i deformować materiały. By uniknąć powstawania rys, przechowuj sprzęt soczewkami do góry. Ogólną zasadą jest dbałość o czystość i trwałość – dobrze konserwowane ŚOI długo zachowują właściwości ochronne.

Kryteria doboru środków ochrony oczu i twarzy

Skuteczny dobór środków ochrony oczu i twarzy wymaga dokładnego rozpoznania zagrożeń występujących na stanowisku pracy oraz właściwego dopasowania właściwości ochron do warunków środowiskowych i indywidualnych potrzeb użytkownika. Podstawową zasadą w tym zakresie jest trójkąt C–R–S, gdzie:

C – oznacza charakterystyki środka ochrony

(np. odporność mechaniczna, typ filtra, sposób mocowania),

R – to ryzyko wynikające z identyfikowanych zagrożeń (np. promieniowanie optyczne, odpryski, aerozole),

S – to konkretny środek ochrony indywidualnej, który powinien odpowiadać zidentyfikowanym zagrożeniom i poziomowi ryzyka.

Pierwszym etapem doboru jest przeprowadzenie analizy zagrożeń oraz oceny ryzyka zawodowego. Dopiero na tej podstawie można ustalić wymagania, jakie musi spełniać środek ochrony – w tym jego materiał, konstrukcję, typ filtra optycznego oraz jego poziom ochrony. Należy także uwzględnić, czy dany środek ochrony będzie stosowany samodzielnie, czy w połączeniu z innymi ŚOI (np. hełmem, maską przeciwpyłową czy nausznikami ochronnymi), co wymaga zapewnienia wzajemnej kompatybilności.

W przypadku ochrony oczu bardzo istotne są indywidualne potrzeby użytkownika, zwłaszcza w zakresie korekcji wzroku. Osoby noszące okulary korekcyjne lub soczewki kontaktowe, a także osoby z implantami soczewek powinny mieć zapewniony sprzęt umożliwiający ich jednoczesne użytkowanie. Ważne są też: wygoda użytkowania, możliwość regulacji i estetyka – czynniki wpływające na akceptację środka ochrony przez użytkownika.

Praca odbywająca się 1 metr ponad poziomem otoczenia w rozumieniu przepisów BHP nazywana jest pracą na wysokości. Największym zagrożeniem w trakcie realizacji takich prac jest upadek z wysokości. W celu ochrony człowieka przed tym zjawiskiem stosuje się sprzęt zabezpieczający przed upadkiem z wysokości (powstrzymujący spadanie lub uniemożliwiający jego rozpoczęcie). Oprócz funkcji ochronnej sprzęt służyć może również do umożliwienia pracy na wysokości (tj. do nadania pozycji podpartej w trakcie pracy, do kontrolowanego opuszczania i/lub podchodzenia, do utrzymania w zawieszeniu w pozycji siedzącej podczas pracy.

Systemy zabezpieczające przed upadkiem z wysokości składają się z:

1. uprzęży/szelek bezpieczeństwa,
2. podzespołu łącząco-amortyzującego – w przypadku sprzętu powstrzymującego spadanie z wysokości lub podzespołu łączącego – w przypadku sprzętu uniemożliwiającego rozpoczęcie spadania,
3. podzespołu kotwiczącego.

6-14. slajd 5

Uprząż/szelki bezpieczeństwa mają za zadanie utrzymanie ciała człowieka w czasie powstrzymywania spadania oraz podczas zawieszenie po powstrzymaniu spadania. Celem ich zastosowania jest prawidłowy rozkład siły działającej na ciało człowieka w trakcie powstrzymywania spadania (tzw. siła udarowa) na mniej wrażliwe części ciała - pośladki i uda. Zadaniem szelek jest również nadanie użytkownikowi prawidłowej (zbliżonej do pionowej) pozycji podczas wiszenia po powstrzymaniu spadania, w celu umożliwienia bezpiecznego i możliwie wygodnego oczekiwania na udzielenie pomocy.

Podzespół łącząco-amortyzujący w trakcie powstrzymania spadania pełni rolę elementu pochłaniającego energię kinetyczną spadania (tj. zmniejszający siłę udarową do wartości bezpiecznej dla człowieka). Składnikami sprzętu chroniącego przed upadkiem z wysokości zaliczonymi do kategorii podzespołów łącząco-amortyzujących są linki bezpieczeństwa z amortyzatorem, urządzenia samohamowne oraz urządzenia samozaciskowe. W przypadku sprzętu uniemożliwiającego rozpoczęcie spadania z wysokości podzespół łączący (np. linka bezpieczeństwa) służy do przyczepienia człowieka ubranego w szelki bezpieczeństwa do elementu kotwiczącego.

Podzespół kotwiczący ma za zadanie umożliwić przyłączenie podzespołu łącząco-amortyzującego do konstrukcji nośnej stanowiska pracy, ale może także spełniać szereg dodatkowych funkcji ułatwiających pracę na wysokości umożliwiając przemieszczanie się użytkownika w poziomie lub szybkie mocowanie i odłączanie od konstrukcji stałej. Przykładem podzespołów kotwiczących są różnego rodzaju zaczepy (nożycowe, linkowe, hakowe, taśmowe), poziome liny i szyny kotwiczące, statywy oraz masy kotwiczące.

Zasady bezpiecznego użytkowania

Sprzęt zabezpieczający przed upadkiem z wysokości należy bezwzględnie stosować zgodnie z przeznaczeniem i instrukcjami producenta.

Sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości jest w trakcie użytkowania narażony na różne czynniki, które mogą powodować utratę parametrów ochronnych:

• czynniki mechaniczne (np. uderzenia, ścieranie, działanie obiektów o ostrych krawędziach),
• czynniki chemiczne (np. oleje, farby, substancje żrące),
• czynniki termiczne (np. promieniowanie cieplne, rozpryski stopionego metalu, płomień).

W kontekście bezpiecznego użytkowania sprzętu zabezpieczającego przed upadkiem z wysokości niezwykle ważne jest regularne sprawdzanie stanu technicznego. W związku z tym należy dwutorowo monitorować stan techniczny sprzętu ochronnego:

• bezpośrednio przed każdym użyciem – nadzór spoczywa głównie na pracowniku oraz
• okresowo (minimum raz w roku) – nadzór spoczywa na pracodawcy. Sprawdzenie wykonywane jest przez producenta sprzętu lub przez przeszkoloną, kompetentną osobę np. z zakładu pracy.

Sprawdzenie stanu technicznego

KROK 1 Sprawdzenie daty wydania sprzętu do użytkowania i zweryfikowanie czy nie upłynął okres, w trakcie którego producent gwarantuje zachowanie właściwości ochronnych.

KROK 2 Ocena wzrokowa sprzętu

W przypadku elementów włókienniczych (taśmy i łączące je szwy, liny) należy zwrócić uwagę na uszkodzenia (poprzeczne nacięcia brzegów, powierzchniowe przetarcia lub zmechacenia, postrzępienia brzegów), zabrudzenia (farbami, lakierami lub innymi substancjami mogący np. uniemożliwiać prawidłowe użytkowanie), odbarwienia (powstające na skutek działania promieniowania ultrafioletowego lub substancji chemicznych).

W przypadku elementów metalowych (klamry regulacyjne, liny) należy zwrócić szczególną uwagę na oznaki korozji (powstające zwykle na skutek nieprawidłowego przechowywania sprzętu lub w wyniku użytkowania w agresywnym chemicznie środowisku), deformacje (powstające na skutek działania dużych sił).

W przypadku elementów z tworzyw sztucznych (szlufki, podkładki, klamry regulacyjne) należy zwrócić uwagę na uszkodzenia, deformacje, pęknięcia, utratę elastyczności, zmianę barwy.

Kryteria doboru sprzętu przeznaczonego do pracy na wysokości

1. Określenie funkcji sprzętu na stanowisku pracy (np. powstrzymanie spadania, uniemożliwienie rozpoczęcie spadania, utrzymanie w zawieszeniu w pozycji siedzącej podczas pracy).
2. Określenie rodzaju i zakresu wymaganego przemieszczania się po stanowisku pracy oraz wolnej przestrzeni pod stanowiskiem na powstrzymanie spadania (np. przemieszczanie w pionie, w poziomie, praca w zawieszeniu, praca w pozycji podpartej).
3. Ocena warunków atmosferycznych na stanowisku pracy (np. skrajnie dodatnie lub ujemne temperatury, wysoka wilgotność, silne nasłonecznienie, możliwe opady atmosferyczne).
4. Ocena występowania innych niebezpiecznych czynników (chemicznych, fizycznych, gorących) na stanowisku pracy (zapylenie, agresywne substancje żrące, środowisko wybuchowe, rozgrzane elementy konstrukcyjne, promieniowanie podczerwone i ultrafioletowe).
5. Ocena częstości stosowania sprzętu ochronnego na stanowisku pracy (użytkowanie sporadyczne/ wielokrotne).
6. Ocena indywidualnych preferencji użytkownika dotyczące ergonomii, jego masa i wzrost.

Odzież ochronna służy do zabezpieczenia pracownika przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy lub osłabienia ich działania.

Do odzieży ochronnej nie zalicza się odzieży przeznaczonej do wykonywania prac, przy których występuje tylko intensywne brudzenie substancjami nieszkodliwymi dla zdrowia, działają czynniki powodujące przyspieszone niszczenie odzieży lub wymagana jest specjalna czystość wytwarzanego produktu. Ten rodzaj odzieży zaliczany jest do odzieży roboczej, która nie należy do środków ochrony indywidualnej i nie podlega badaniu typu UE.

Rodzaje odzieży ochronnej i wymagania normatywne

Rodzaj użytej przez pracownika odzieży ochronnej zależy od czynników niebezpiecznych występujących na stanowisku pracy i obszaru narażenia na ich działanie. Podstawowymi kryteriami klasyfikacji odzieży ochronnej są:

• rodzaj zagrożeń,
• zakres ochrony i konstrukcja odzieży.

Każda odzież ochronna niezależnie od rodzaju zagrożeń, przed którymi chroni musi spełniać wymagania normy PN-EN ISO 13688. Szczegółowe wymagania określają normy przedmiotowe (tabela poniżej).

Kryteria doboru odzieży ochronnej

Dobierając odzież ochronną należy w pierwszej kolejności zidentyfikować wszystkie zagrożenia występujące w środowisku pracy i dokonać oceny ryzyka zawodowego. Po uwagę należy wziąć również warunki klimatyczne na stanowisku pracy (m.in. temperatura, wilgotność, nasłonecznienie, możliwość wystąpienia opadów atmosferycznych), rodzaj wykonywanej pracy, czas pracy, kompatybilność z innymi środkami ochrony indywidualnej (jeśli są wymagane) i inne specyficzne uwarunkowania, które mogą ujemnie wpływać na stan zdrowia lub samopoczucie pracownika. W celu zapewnienia akceptowalności odzieży niezwykle ważne jest prawidłowe jej dopasowanie do sylwetki pracownika – dobór odpowiedniego rozmiaru, który zapewni komfort i swobodę ruchów.

Zasady użytkowania, przechowywania i konserwacji

Sposób użytkowania, przechowywania i konserwacji odzieży ochronnej podawany jest w instrukcji producenta, dołączanej do każdego sprzedawanego egzemplarza odzieży. Odzież ochronna powinna być przechowywana w odpowiednich warunkach, aby nie dopuścić do osłabienia jej właściwości ochronnych i użytkowych. Zazwyczaj należy ją przechowywać w suchym, wentylowanym pomieszczeniu, z dala od źródeł światła, w stanie rozwieszonym. Okres przechowywania odzieży określany jest przez producenta. Zależy on od trwałości odzieży, a ściślej od czasu zachowania jej właściwości ochronnych i użytkowych.

Konserwacja odzieży ochronnej polega na jej praniu wodnym lub czyszczeniu chemicznym, zgodnie z instrukcją producenta. Należy zwracać uwagę na dopuszczalną liczbę prań, zapewniających zachowanie właściwości ochronnych odzieży. Uszkodzone części odzieży mogą, jeśli jest to dopuszczalne, zostać naprawione, a uszkodzone elementy wymienione na nowe (zamki błyskawiczne, zapięcia). Przeglądy i naprawy powinny być przeprowadzane przez upoważnione osoby lub punkty serwisowe. Wszystkie przeglądy i naprawy oraz działanie konserwacyjne odzieży ochronnej powinny być odnotowywane w specjalnie do tego celu prowadzonej dokumentacji.

Pracodawca jest zobowiązany do zapewnienia, aby stosowane środki ochrony indywidualnej, w tym odzież ochronna były w dobrym stanie i spełniały wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy.

Rękawice ochronne chronią ręce i przedramię użytkownika przed jednym lub wieloma zagrożeniami występującymi na stanowisku pracy. Powinny być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby w przewidywalnych warunkach użytkowania możliwe było wykonywanie czynności zawodowych możliwie swobodnie, mając zapewniony odpowiedni poziom ochrony. Ze względu na konstrukcję rękawice ochronne dzieli się na: pięciopalcowe, trzypalcowe i jednopalcowe, z krótkim mankietem (do nadgarstka) lub z długim mankietem (przykrywającym część lub całe przedramię lub ramię).

6-14. slajd 6 

Rękawice zapewniające ochronę przed zagrożeniami mechanicznymi, takimi jak ostro zakończone przedmioty, ostre krawędzie, chropowate powierzchnie, narzędzia powodujące obtarcia, przecięcia, czy przekłucia powinny spełniać wymagania normy PN-EN 388+A1:2019-01.

Rękawice zapewniające ochronę przed zagrożeniami termicznymi związanymi z gorącem i/lub ogniem w postaci płomienia, ciepła kontaktowego, ciepła konwekcyjnego, promieniowania cieplnego, drobnych rozprysków lub dużych ilości stopionego metalu powinny spełniać wymagania normy PN-EN 407:2020-10. W tej grupie rękawic znajdują się również rękawice ochronne dla spawaczy, których wymagania określono w normie PN-EN 12477:2005, oraz rękawice dla strażaków, które muszą spełniać wymagania normy PN-EN 659+A1:2010.

Rękawice zapewniające ochronę przed zagrożeniami termicznymi związanymi z niską temperaturą w postaci zimnych przedmiotów i powierzchni oraz zimnego powietrza, mogących powodować odmrożenia lub wychłodzenie rąk, prowadząc do obniżenia sprawności manualnej powinny spełniać wymagania normy PN-EN 511:2009.

Rękawice zapewniające ochronę przed zagrożeniami chemicznymi, stanowią barierę ochronną w stosunku do substancji chemicznych potencjalnie niebezpiecznych dla zdrowia (rakotwórcze, mutagenne, działające szkodliwie na rozrodczość, toksyczne, szkodliwe, żrące, drażniące, uczulające). Rękawice te powinny charakteryzować się szczelnością i odpornością na przenikanie ciekłych substancji chemicznych oraz spełniać wymagania normy PN-EN ISO 374-1:2017-01.

Rękawice zapewniające ochronę przed czynnikami biologicznymi stanowią barierę ochronną dla czynników mikrobiologicznych takich jak bakterie, wirusy lub grzyby. Potwierdzeniem zapewnienia ochrony przed mikroorganizmami jest spełnienie wymagań normy PN-EN ISO 374-5:2017-02.

Inne specjalistyczne rodzaje rękawic to m.in.: rękawice dla strażaków, rękawice do ochrony przed promieniowaniem jonizującym, rękawice do ochrony przed pestycydami rolniczymi, rękawice do ochrony przed elektrycznością statyczną, rękawice antywibracyjne.

Przykładowe piktogramy sugerujące zastosowanie rękawic do konkretnych zawodów:

Informacje dotyczące przeznaczenia rękawic oraz poziomu zapewnianej ochrony umieszczane są poprzez odpowiednie znakowanie rękawic oraz zamieszczane w instrukcji użytkowania. Podstawową zasadą znakowania rękawic ochronnych jest to, że oznakowanie powinno być trwałe podczas przewidywanego okresu użytkowania wyrobu, czytelne i jednoznaczne. Podstawowe informacje, które umieszczane są na rękawicy to m.in.: nazwa lub logo producenta, nazwa rękawicy, oznaczenie wielkości, znak(-i) graficzny(-e) wraz z kodem cyfrowym i numerem normy, której wymagania spełnia dany rodzaj rękawicy, oznakowanie CE.

Podczas doboru rękawic ochronnych należy pamiętać, że bezpieczeństwo użytkownika zależy od właściwego doboru rękawic do występujących zagrożeń, warunków pracy i rodzaju wykonywanych czynności. Istotny jest właściwy dobór materiałów konstrukcyjnych rękawic. W zależności od konstrukcji, rękawice dzieli się na rękawice skórzano-tkaninowe, dzianinowe, rękawice w całości lub częściowo powlekane (z dzianiny lub tkaniny, powleczone warstwą polimeru) oraz szczelne rękawice wykonane z materiału polimerowego. Należy kierować się również znakami graficznymi umieszczonymi na rękawicach, które informują o poziomie zapewnianej ochrony.

Kryteria doboru obuwia ochronnego:

Obuwie o cechach ochronnych stosowane jest w celu ograniczenia ryzyka urazu kończyn dolnych podczas wykonywania czynności zawodowych oraz stanowi bezpośrednie zabezpieczenie pracownika przed zagrożeniami – czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi występującymi w środowisku pracy.

Są to:

• czynniki mechaniczne, m.in.: spadające lub staczające się materiały, wystające ostre elementy, chropowate i szorstkie wyroby i podłoża, gładkie, zabrudzone lub oblodzone podłoża, poruszające się mechanizmy kierowane przez człowieka, obciążenie statyczne, wynikające ze stałej, wymuszonej i niewygodnej pozycji ciała podczas wykonywania pracy,
• czynniki termiczne związane z wysoką temperaturą, m.in. nagrzane powierzchnie wyposażenia technicznego i materiałów, gorące masy płynne, promieniowanie podczerwone, iskry i rozpryski roztopionych metali, otwarty płomień,
• czynniki termiczne związane z niską temperaturą, m.in. niska temperatura powietrza, zimne powierzchnie, kontakt z wodą,
• czynniki chemiczne, m.in. wodne roztwory substancji chemicznych, kwasy i zasady, rozpuszczalniki organiczne, oleje, smary, tłuszcze.

6-14. slajd 7

Ponadto klasyfikacja obuwia zależy również od jego materiału konstrukcyjnego. Rozróżniane jest obuwie klasyfikacji I - wykonane ze skóry i innych materiałów, z wyłączeniem obuwia całogumowego i całotworzywowego oraz obuwie klasyfikacji II - całogumowe (tj. całkowicie wulkanizowane) i całotworzywowe (tj. całkowicie formowane).

Obuwie zapewniające ochronę przed zagrożeniami w środowisku pracy może należeć do jednej z trzech grup w zależności od spełniania wymagań jednej z norm:

PN-EN ISO 20345:2022-09 (EN ISO 20345:2022) - obuwie bezpieczne, kategoria S (ang. Safety) - wyposażone w podnoski zaprojektowane tak, aby zapewniały ochronę przed uderzeniem z energią na poziomie 200 J* i przed ściskaniem przy obciążeniu 15 kN*,

PN-EN ISO 20346:2022-09 (EN ISO 20346:2022) - obuwie ochronne, kategoria P (ang. Protective) - wyposażone w słabszy typ podnosków, zapewniających ochronę przed uderzeniem z energią 100 J* i przed ściskaniem przy obciążeniu 10 kN*

PN-EN ISO 20347:2022-09 (EN ISO 20347:2022) - obuwie zawodowe, kategoria O (ang. Occupational) - ten rodzaj obuwia, w przeciwieństwie do obuwia bezpiecznego i ochronnego, nie zapewnia ochrony palców stopy przed uderzeniem i ściskaniem (nie jest wyposażone w podnoski).

*w warunkach laboratoryjnych

Ponadto w środowisku pracy stosowane jest również obuwie o specjalnym przeznaczeniu. Do tego rodzaju obuwia zalicza się obuwie bezpieczne, ochronne i zawodowe przeznaczone dla specjalnych zawodów, np. obuwie dla strażaków, obuwie dla hutników i spawaczy, obuwie chroniące przed przecięciem pilarką łańcuchową oraz obuwie chroniące przed substancjami chemicznymi i mikroorganizmami.

Obuwie dla strażaków zapewniające ochronę podczas gaszenia pożarów, ogólnych akcji ratowniczych, działań ratowniczych przy pożarach i w sytuacjach zagrożeń związanych z materiałami niebezpiecznymi powinno spełniać wymagania normy PN-EN 15090:2012.

Obuwie zapewniające ochronę przed zagrożeniami w hutnictwie, w tym ochronę przed dużymi ilościami stopionego metalu, powinno spełniać wymagania normy PN-EN ISO 20349-1:2017-10, natomiast obuwie zapewniające ochronę przed zagrożeniami w spawalnictwie i procesach pokrewnych powinno spełniać wymagania normy PN-EN ISO 20349-2:2017-10.

Obuwie chroniące przed przecięciem piłą łańcuchową, zarówno wykonane ze skóry jak i całogumowe lub całotworzywowe, powinno być zaopatrzone w specjalny układ materiałowy o ciągłej powierzchni ochronnej, obejmującej bezpieczny podnosek przyszwę, język oraz część cholewki powinno spełniać wymagania normy PN-EN ISO 17249:2014-03.

Obuwie chroniące przed czynnikami chemicznymi, w przypadku ograniczonego kontaktu z substancjami chemicznymi powinno spełniać wymagania normy PN-EN 13832-2:2019-01, natomiast w przypadku długotrwałego kontaktu z substancjami chemicznymi powinno spełniać wymagania normy PN-EN 13832-3:2019-01.

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1510, z późn. zm.).
2. Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 4 listopada 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Dz. Ustaw 2021, poz. 288.
3. Dyrektywa Komisji (UE) 2019/1832 z dnia 24 października 2019 r. zmieniająca załączniki I, II i III do dyrektywy Rady 89/656/EWG w sprawie minimalnych wymagań w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników korzystających z wyposażenia ochronnego w odniesieniu do dostosowań o charakterze czysto technicznym (Dz. Urz. UE L 279 z 31.10.2019, str. 35).
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG.