6-5. Pole elektromagnetyczne

6-5. slajd 1

Termin „pole elektromagnetyczne” (pole-EM) wykorzystywany jest do charakteryzowania zjawisk związanych z przetwarzaniem i rozpraszaniem energii elektromagnetycznej (tzw. propagacją fali elektromagnetycznej) w przestrzeni otaczającej jej źródło (określane m.in. terminami takimi jak: „antena emisyjna”, „aplikator”, „promiennik”, „induktor”).

Na potrzeby bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) przyjęto, że pole-EM występuje w środowisku, kiedy długość jego fali elektromagnetycznej przekracza 1 mm. Fale krótsze to promieniowanie optyczne i jonizujące.

6-5. slajd 2

Właściwości pola-EM są zależne od częstotliwości fali elektromagnetycznej (inaczej mówiąc jej długości, która jest odwrotnie proporcjonalna do jej częstotliwości) i opisywane modelem matematycznym, w którym wektorowe parametry natężenia pola elektrycznego (pole-E) i pola magnetycznego (pole-M) mogą być skorelowane wzajemnie lub nieskorelowane, zależnie od odległości od źródła pola-EM i charakterystyki jego otoczenia.

6-5. slajd 3

Wielkości fizyczne charakteryzujące zjawiska elektromagnetyczne (takie jak: natężenie pola-M, indukcja magnetyczna, natężenie pola-E, indukcja elektryczna, gęstość prądu elektrycznego, przewodność elektryczna, gęstość objętościowa ładunku elektrycznego, przenikalność magnetyczna, przenikalność elektryczna, częstotliwość, prędkość ładunku, czas) powiązane są we wspomnianym modelu złożonymi zależnościami matematycznymi, znanymi jako tzw. „równania Maxwella”.

6-5. slajd 4

Zjawiska elektromagnetyczne dotyczące pola-EM rozpatrywanego jako czynnik środowiska pracy (tzn. o częstotliwości z zakresu 0-300 GHz), m.in. w kontekście okoliczności narażenia pracowników na pole-EM i związanych z nim zagrożeń elektromagnetycznych, są bardzo złożone i różnorodne, m.in. z powodu bardzo szerokiego zakresu częstotliwości fali elektromagnetycznej objętego tym terminem. W dalszej części niniejszego rozdziału zostaną scharakteryzowane najistotniejsze zagadnienia, których zrozumienie jest kluczowe dla poprawnej realizacji przepisów (w dalszej części rozdziału przywoływanych skrótowo: R-BHP(EM) i R-NDN) transponujących do polskiego prawa pracy wymagania dyrektywy europejskiej 2013/35/UE [p.1-p.3].

6-5. slajd 5

6-5. slajd 6

Pole-E powstaje podczas oddziaływania sił między obiektami o zróżnicowanych potencjałach elektrycznych, a pole-M wokół ładunków tworzących prąd elektryczny lub na skutek namagnesowania niektórych substancji, i towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. W naturalnym środowisku występują m.in. statyczne pole geomagnetyczne (PMS) oraz wolnozmienne pole-M i pole-E [15, 21].

Rozwój nauki i techniki doprowadził na przełomie XIX i XX wieku do powszechnego i wszechstronnego wykorzystywania energii elektrycznej, m.in. do komunikacji bezprzewodowej za pośrednictwem promieniowania elektromagnetycznego różnych częstotliwości oraz do zasilania maszyn, pojazdów i różnego rodzaju urządzeń. Ponieważ pole-EM nierozerwalnie towarzyszy użytkowaniu urządzeń i instalacji elektrycznych, w konsekwencji współcześnie zarówno w środowisku pracy, jak i życia codziennego, ludzie nieustannie przebywa w sztucznym środowisku elektromagnetycznym o bardzo złożonym widmie częstotliwości [1-7, 9-12].

6-5. slajd 7

W Polsce i innych krajach europejskich pole-EM wytwarzane przez przesyłowo-rozdzielcze urządzenia energetyczne i instalacje zasilające odbiorców indywidualnych mają częstotliwość 50 Hz. Wokół linii przesyłowych wysokiego napięcia (WN) występuje pole-E o znacznych natężeniach, natomiast w otoczeniu instalacji zasilających niskiego napięcia (nn) dominuje pole-M. Pole-EM występujące wokół takich instalacji i urządzeń oraz wszelkiego rodzaju odbiorników energii elektrycznej jest zwykle niezamierzonym skutkiem wykorzystania energii elektrycznej [7, 11].

Radiokomunikacja bezprzewodowa (telefonia komórkowa i bezprzewodowy dostęp do Internetu oraz radiofonia i telewizja) funkcjonują wykorzystując promieniowanie z bardzo szerokiego zakresu częstotliwości: od kilkuset kiloherców (kHz) - w przypadku radiowych fal długich, do kilkudziesięciu gigaherców (GHz) - w przypadku PMF radiolinii radiokomunikacyjnych [1, 3, 6, 9]. Rozpraszanie promieniowania elektromagnetycznego na jak największą odległość jest niezbędne do zamierzonego przesyłania informacji przez takie systemy.

W wielu procesach technologicznych stosowane są urządzenia do obróbki cieplnej przetwarzanych materiałów. W zależności od rodzaju nagrzewanego materiału stosowane jest grzanie rezystancyjne, indukcyjne lub mikrofalowe, a urządzenia nagrzewające emitują pole-EM o częstotliwościach z pasm od PQS do PMF. W obszarze, w którym umieszczany jest nagrzewany, lutowany, klejony lub suszony materiał, silne pole-EM wytwarzane jest celowo. Podobnie jak wewnątrz kuchenki mikrofalowej, wytworzenie silnego pola-EM w stosunkowo niewielkiej objętości (rzędu od kilku do kilkudziesięciu litrów) jest celowym zamysłem konstrukcyjnym. Podobną charakterystykę mają urządzenia medyczne (terapeutyczne lub diagnostyczne). Jednak poza przestrzenią, w której wytwarzane jest robocze silne pole-EM (do zamierzonej funkcjonalności urządzenia), w jej otoczeniu bywa również rozpraszane pole-EM, w którym może dochodzić do niepożądanego narażenia pracowników obsługujących urządzenia.

Pracownicy obsługujący różnorodne urządzenia scharakteryzowane powyżej bywają narażeni na pole-EM (innymi słowy podlegają oddziaływaniu silnego pola-EM). Większość stanowisk pracy znajduje się w słabym polu-EM (wytwarzanym m.in. przez instalację elektryczną nn i urządzenia elektryczne małej mocy (nn) użytkowane na stanowiskach pracy, np. sprzęt biurowy lub produkcyjny zasilany z typowej sieci elektrycznej 230 V, tzw. sprzęt powszechnego użytku, lub sprzęt przeznaczony do użytku domowego, biurowego i podobnego) [1, 6].

6-5. slajd 8

Oprócz częstotliwości pola-EM (fali elektromagnetycznej), z punktu widzenia BHP istotne są [8, 12, 15, 21]:

• polaryzacja i rozkład przestrzenny natężenia pola-E i pola-M na stanowisku pracy
• wzajemny stosunek natężenia pola-E i pola-M, określany jako impedancja pola-EM
• rozkład przestrzenny oddziaływania pola-EM na pracownika (rozróżnia się narażenie jednorodne całego organizmu oraz lokalne narażenie głowy, tułowia lub kończyn).

W ramach oceny oddziaływania pola-EM na ludzi w środowisku pracy konieczne jest miarodajne rozpoznanie częstotliwości tego pola-EM, przeprowadzone z wykorzystaniem dokumentacji technicznej jego źródeł bądź specjalistycznych pomiarów [5-12].

W małych odległościach od źródła występuje tzw. pole-EM bliskie, w którym natężenie pola-M i pola-E zależą od wielkości napięć i prądów występujących w ich źródle, i nie są skorelowane między sobą. Ocena pola-EM bliskiego, o częstotliwości charakteryzującej emisję z jego rozpoznanego źródła, wymaga stosowania specjalnej techniki pomiarowej umożliwiającej m.in. niezależne, miarodajne pomiary natężenia pola-M i pola-E mino oddziaływania na miernik czynników zakłócających, takich jak silne pole-E lub pole-M różnych częstotliwości, wysoka temperatura, zapylenie, itp. [12].

6-5. slajd 9

Pole-EM bliskie przechodzi płynnie w pole-EM dalekie (będące falą elektromagnetyczną i nazywane też promieniowaniem elektromagnetycznym) w odległości zależnej od długość fali elektromagnetycznej, emitowanej ze źródła pola-EM oraz jego wymiarów geometrycznych.

Długość fali elektromagnetycznej w powietrzu wyraża przybliżona zależność:

λ [m] = 300 / f [MHz] (1)

gdzie: λ [m] – długość fali elektromagnetycznej wyrażona w metrach, f [MHz] – częstotliwości fali wyrażona w megahercach.

W uproszczeniu przyjmuje się, że w typowych przypadkach pole-EM bliskie występuje do odległości od źródła porównywalnej z długością emitowanej fali elektromagnetycznej, np. do ok. 1 metra przy źródle pola-EM o częstotliwości 300 MHz.

W relatywnie dużych odległościach od źródła (typowo w odległości przekraczającej długość fali elektromagnetycznej) występuje pole-EM dalekie, w którym pole-E i pole-M są liniowo skorelowane tworząc falę płaską, w której wektor natężenia pola-E jest prostopadły do wektora natężenia pola-M, a oba te wektory są prostopadłe do kierunku propagacji fali elektromagnetycznej. W przypadku pola-EM dalekiego wartość skuteczna natężenia pola-E liczbowo równa jest natężeniu pola-M pomnożonego przez tzw. impedancję wolnej przestrzeni (tzn. 377 omów). Zależności te znacznie upraszczają proces oceny narażenia na pole-EM dalekie w porównaniu do wspomnianej oceny narażenia na pole-EM bliskie (np. typowych pomiarów dotyczących oceny oddziaływania elektromagnetycznego obiektów radionadawczych) [3, 9].

W strefie pola-EM dalekiego natężenie pola-E i pola-M zmniejsza się w przybliżeniu odwrotnie proporcjonalnie do odległości od jego źródła, a w strefie pola-EM bliskiego - zależnie od geometrii i rodzaju źródła, zwykle bardziej raptownie, może również lokalnie charakteryzować się niemonotoniczną zależnością od odległości od źródła pola-EM (tzn. silniejsze narażenie może być obserwowane w większej odległości od źródła).

Pole-EM może wpływać na bezpieczeństwo i zdrowie ludzi ze względu na [8, 14, 15, 18-21]:

• skutki bezpośredniego oddziaływania pola-EM na organizm człowieka znajdującego się w wolnej przestrzeni
• skutki pośredniego oddziaływania na organizm człowieka i jego otoczenie, wynikające z pochłaniania energii pola-EM w innych obiektach materialnych.

Oddziaływanie zmiennego w czasie pola-E indukuje w organizmie pole-E powodujące przepływanie w nim ładunków elektrycznych (prądu elektrycznego) i polaryzację ładunków (formowanie dipoli elektrycznych lub zmianę orientacji dipoli elektrycznych już istniejących w organizmie), a także związane z nimi:

• zjawiska termiczne, które mogą spowodować uszkodzenia termiczne w organizmie
• indukowane pole-E, które może spowodować elektrostymulację w narządach zmysłów, układzie nerwowym i mięśniach [8, 14-16, 18-21].

Zmienne w czasie pole-M również wywołuje w organizmie indukowane pole-E i wirowe prądy elektryczne, które mogą spowodować konsekwencje analogiczne do oddziaływania pola-E.

Oddziaływanie pola-E i pola-M małych częstotliwości nie wywołuje wzrostu temperatury organizmu, a przy narażeniu słabszym niż 200 A/m lub 4 kV/m nie wywołują również reakcji elektrofizjologicznych organizmu. Dopiero pole-EM o częstotliwościach przekraczających 100 kHz może doprowadzić do znaczącego wzrostu temperatury spowodowanego absorpcją energii pola-EM, o rozkładzie przestrzennym zależnym od jego częstotliwości [15, 21].

6-5. slajd 10

Eksperymentalnie ustalono, że jeżeli uśredniona dla całego ciała szybkość pochłaniania właściwego energii (tzw. współczynnik SAR – ang. Specific Absorption Rate) jest mniejsza od 4 W/kg, to wzrost temperatury organizmu wskutek absorpcji energii elektromagnetycznej nie przekracza 1°C. Na tej podstawie oddziaływanie pola-EM w środowisku pracy ograniczane jest do SAR < 0,4 W/kg. Wartości SAR wyznaczane są doświadczalnie w fantomach lub metodami numerycznymi [2, 4, 5, 13, 17].

Do szczegółowej analizy skutków oddziaływania pola-EM w organizmie stosowane są modele o antropomorficznym kształcie i zróżnicowanych parametrach dielektrycznych, odpowiadających właściwościom poszczególnych tkanek. Do analizy takiego modelu niezbędne jest zastosowanie obliczeń numerycznych [2, 4, 17]. Zastosowanie obliczeń do oceny skutków oddziaływania PMF wymaga modelu człowieka (lub jego części) o rozdzielczości przestrzennej nie gorszej od ok. 1 mm. Oceniane są zarówno wartości SAR uśrednione dla całego organizmu lub jego poszczególnych części, jak i lokalne wartości maksymalne (np. w dowolnych 10 g organizmu).

6-5. slajd 11

Przeważnie oddziaływanie pola-EM nie jest odczuwane przez człowieka. W pewnych sytuacjach możliwe jest bezpośrednie odczuwanie silnego pola-EM wskutek elektrostymulacji w narządach zmysłów, wynikającej z oddziaływania indukowanego w organizmie pola-E. Przykładowo:

• w silnym polu-M lub polu-E, o częstotliwości z pasma od kilku do kilkudziesięciu Hz, odczuwane bywają wrażenia wzrokowe, tzw. magnetofosfeny i elektrofosfeny
• w impulsowym PMF odczuwane bywają wrażenia słuchowe, tzw. zjawisko Frey'a
• w silnym PES odczuwane bywa bezpośrednie podrażnienie nerwów czuciowych, np. w skórze ręki, zbliżanej do źródła PES
• w silnym PMS, szczególnie podczas poruszania się w niejednorodnym PMS, odczuwane bywają m.in. wrażenia wzrokowe i zakłócenia zmysłu równowagi.

Oddziaływanie pola-EM może negatywnie (trwale lub odwracalnie) wpływać na zdrowie i zdolność do pracy, szczególnie w przypadku pracowników narażonych podczas wielu lat pracy przy źródłach pola-EM. Badania, odnoszące się do negatywnych skutków pojawiających się u osoby narażonej (znajdującej się w wolnej przestrzeni lub dotykającej do obiektów znajdujących się w polu-EM) podczas oddziaływania na nią pola-EM, dotyczą m.in. okoliczności wywoływania [15, 21]:

• elektrostymulacji nerwów i mięśni
• wrażeń słuchowych lub wzrokowych
• zakłóceń funkcjonowania układu sercowo-naczyniowego
• zaburzeń aktywności mózgu i procesów pamięciowych
• lokalnego przegrzania tkanek.

Biorąc pod uwagę możliwe negatywne skutki natychmiastowe i odległe, trwałe i odwracalne, w populacjach narażonych osób analizowane są również m.in. profile zachorowalności i przebiegu następujących dolegliwości i chorób:

• nowotworowych (białaczki, nowotwory głowy i szyi, piersi i inne)
• neurodegeneracyjnych (m.in. Parkinsona i Alzheimera)
• dermatologicznych
• okulistycznych (m.in. zaćmy i chorób spojówek)
• zaburzeń hormonalnych, zaburzeń płodności, wad rozwojowych potomstwa.

Ze skutkami oddziaływania pola-EM wiązane bywają również różnorodne dolegliwości subiektywne, takie jak: zaburzenia snu, drażliwość nerwowa, osłabienie ogólne, bóle głowy, szybkie męczenie się, ospałość – łączone z tzw. indywidualną nadwrażliwością na oddziaływanie czynników środowiskowych. Badania naukowe sugerują, że taka indywidualna nadwrażliwość może ustąpić samoistnie.

Wyniki badań dotyczące zagrożeń związanych z oddziaływaniem pola-EM na ludzi są analizowane i przeglądowo opiniowane m.in. pod patronatem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).

6-5. slajd 12

Badania naukowe wskazują zatem potrzebę daleko idącej ostrożności, jeśli użytkowanie urządzeń elektrycznych może wiązać się z wieloletnim lub silnym narażeniem na pole-EM.

Pole-EM może stwarzać zagrożenia dla ludzi także na skutek oddziaływania energii elektromagnetycznej zaabsorbowanej w infrastrukturze technicznej, które może stać się przyczyną m.in. [5, p.1, p2]:

• zakłóceń pracy urządzeń i instalacji elektrycznych (w tym elektronicznych)
• zagrożeń balistycznych, rozumianych jako zagrożenia powodowane gwałtownym przemieszczaniem się przedmiotów ferromagnetycznych w PMS
• detonacji urządzeń elektrowybuchowych (detonatorów), wywołanej przez indukowane w nich prądy elektryczne lub ładunki elektrostatyczne
• pożarów lub eksplozji związanych z zapłonem materiałów palnych, zainicjowanym przez elektryczne wyładowania iskrowe, spowodowane zaindukowanym polem-E lub ładunkami elektrostatycznymi.

Wymagania dotyczące zapobiegania zagrożeniom wynikającym z oddziaływania silnego pola-EM na urządzenia i instalacje są określone w normach z zakresu kompatybilności elektromagnetycznej (EMC). Wymagane jest m.in. aby konstrukcja urządzeń elektrycznych zapewniała ich odpowiednią odporność na oddziaływanie pola-EM o parametrach typowych dla miejsca ich zamierzonego użytkowania, a także aby informować o możliwych zagrożeniach wszystkie osoby przebywające (mogące przebywać) w pobliżu źródła pola-EM.

Zakłócenia funkcjonowania urządzeń elektronicznych mogą stwarzać różnorodne zagrożenia, szczególnie dla użytkowników implantowanych lub noszonych na ciele urządzeń elektronicznych (medycznych lub niemedycznych) [p.11, p.12]. Zagrożenia mogą powstawać również wskutek oddziaływania silnego pola-EM na implantowane lub nasobne obiekty mechaniczne.

6-5. slajd 13

Pośrednie oddziaływanie pola-EM przejawia się również w postaci prądów kontaktowych przepływających przez organizm człowieka, który dotyka obiektu o innym potencjale elektrycznym (jeśli ta różnica potencjału wynika z oddziaływania pola-EM) [16]. Prądy kontaktowe powstające przy oddziaływaniu pola-EM o częstotliwości do ok. 100 MHz mogą wywołać termiczne uszkodzenie ciała, a przy oddziaływaniu pola-EM o częstotliwościach do ok. 100 kHz również stymulację tkanek elektrycznie pobudliwych (mięśniowej i nerwowej) i odczucia bólu. Jeśli człowiek zbliża się do przewodzącego obiektu znajdując się w silnym polu-EM, to różnica potencjału elektrycznego między nimi może być na tyle duża, aby wywołać również wyładowanie iskrowe między nimi (z możliwością wywołania bólowej percepcji u pracownika i rozproszenia jego uwagi, zakłóceń elektromagnetycznych w urządzeniach elektronicznych, z którymi pracownik jest w kontakcie, a również spowodowania wybuchu lub zapłonem atmosfer palnych lub wybuchowych w środowisku pracy).

Rozkład przestrzenny prądów kontaktowych przepływających w organizmie zależy od częstotliwości pola-EM, wymiarów dotykanego obiektu i organizmu człowieka oraz wielkości powierzchni jaką się stykają. Prądy kontaktowe o odczuwalnych natężeniach mogą powstawać głównie wówczas, gdy dotykane są obiekty o dużych rozmiarach.

6-5. slajd 14

Z powodu negatywnego oddziaływania na bezpieczeństwo i zdrowie ludzi, pole-EM uznano za jeden z niebezpiecznych i szkodliwych czynników występujących w procesie pracy. W roku 2013 ustanowiono dyrektywę europejską 2013/35/UE, dotyczącą minimalnych wymagań bezpieczeństwa w przypadku narażenia pracowników na pole-EM. Państwa członkowskie Unii Europejskiej mają możliwość zachowania lub przyjęcia większego stopnia ochrony pracowników przed zagrożeniami elektromagnetycznymi niż te minimalne wymagania ustalone na szczeblu międzynarodowym.

Zharmonizowane z dyrektywą prawo pracy określa: kryteria dotyczące oceny zagrożeń elektromagnetycznych, okoliczności w jakich pracownicy mogą być narażeni na pole-EM, obowiązki użytkownika źródeł pola-EM (pracodawcy), tryb i metody przeprowadzania oceny zagrożeń elektromagnetycznych, zakres wstępnych i okresowych badań lekarskich oraz tematykę szkoleń specjalistycznych pracowników narażonych na pole-EM, itd. [p.2, p.3].

Na podstawie wyników badań dotyczących modeli zjawisk elektromagnetycznych zachodzących w środowisku pracy określono, zależne od częstotliwości pola-EM, graniczne wartości parametrów charakteryzujących skutki bezpośredniego oddziaływania pola-EM na organizm pracownika. Są to tzw. ograniczenia podstawowe, określone w celu ochrony ludzi przed niebezpiecznymi skutkami oddziaływania termicznego lub elektrostymulacji (pobudzenia) nerwów i mięśni [8, 14, p.1, p.2]. Parametrów takich nie można zmierzyć w miejscu pracy.

Aby umożliwić ocenę rzeczywistego zagrożenia dla pracownika narażonego na pole-EM określano więc również limity operacyjne, dotyczące wartości natężeń pola-E i pola-M, które są możliwymi do zmierzenia na stanowisku pracy parametrami, charakteryzującymi warunki w jakich przebywa człowiek. Limity operacyjne określono posługując się odpowiednimi modelami matematycznymi lub ekstrapolując wyniki badań laboratoryjnych. Limity operacyjne mogą być przekroczone pod warunkiem, że nie dochodzi do przekroczenia ograniczeń podstawowych.

Tabelarycznie określono oba rodzaje parametrów stosowanych do oceny zagrożeń elektromagnetycznych oraz planowania i kontrolowania środków ograniczających te zagrożenia: Graniczne Poziomy Oddziaływania (GPO) - w R-BHP(EM) dotyczącym ograniczeń podstawowych, oraz Interwencyjne Poziomy Narażenia (IPN) - w R-NDN dotyczącym limitów operacyjnych.

6-5. slajd 15

Wspomniane limity IPN stosowane są m.in. do oceny zagrożeń elektromagnetycznych w przestrzeni pracy i określenia adekwatnych do nich środków ochronnych, usystematyzowanych w formie tzw. przestrzeni pola-EM stref ochronnych, wyznaczanych w przestrzeni pracy. W razie narażenie pracujących (tzn. osób wykonujących pracę przy użytkowaniu źródła pola-EM, bez względu na formę zatrudnienia) lub osób potencjalnie narażonych (tzn. wszystkich osób mających dostęp do miejsca narażenia, mimo że nie wykonują prac przy użytkowaniu źródła pola-EM) w przestrzeni pola-EM stref ochronnych, w środowisku pracy wymagane jest stosowanie odpowiednich środków ochronnych [p.2, p.3]. W przestrzeni pola-EM stref ochronnych wszyscy pracownicy mogą być narażeni tymczasowo, a stosowane środki ochronne dostosowuje się do poziomu zagrożenia w poszczególnych strefach:

• w przestrzeni pola-EM strefy niebezpiecznej (PPSN) przebywanie w ramach codziennej praktyki jest zabronione, a praca dopuszczalna jest tam w szczególnych okolicznościach i w warunkach określonych prawem pracy, dotyczących m.in. udokumentowanej konieczności takich czynności, a także wykazania spełnienia limitów GPO oraz stosowania środków ochronnych dotyczących rozpoznanych zagrożeń elektromagnetycznych, wynikających ze skutków bezpośredniego lub pośredniego oddziaływania pola-EM,
• w przestrzeni pola-EM strefy zagrożenia (PPSZ) przebywanie jest dopuszczane pod warunkiem stosowania środków ochronnych, określonych ze względu na rozpoznane zagrożenia elektromagnetyczne wynikające z bezpośrednich lub pośrednich skutków oddziaływania pola-EM,
• w przestrzeni pola-EM strefy pośredniej (PPSP) przebywanie jest dopuszczane pod warunkiem stosowania środków ochronnych, określonych ze względu na rozpoznane zagrożenia elektromagnetyczne wynikające z pośrednich skutków oddziaływania pola-EM.

Limity natężenia pola-E i pola-M wyznaczające zasięgi poszczególnych stref ochronnych określono na bazie wartości IPN operacyjnego bazowego: zasięg strefy pośredniej wyznacza pole-EM ok. 10-krotnie słabsze, a zasięg strefy niebezpiecznej pole-EM 2-4-krotnie silniejsze. Jako narażenie tymczasowe rozumiane jest takie oddziaływanie pola-EM, podczas którego wskaźnik narażenia nie przekracza wartość dopuszczalnej podczas dnia pracy. Zasady szacowania wartości wskaźnika narażenia określono w R-BHP(EM) [p.2].

Przestrzeń pola-EM strefy bezpiecznej (PPSB) jest określona jako przestrzeń poza strefami ochronnymi, dla której nie określono warunków ograniczających ekspozycję. Przebywanie w przestrzeni pola-EM strefy bezpiecznej jest określane jako ekspozycja pomijalna.

6-5. slajd 16

6-5. slajd 17

Wspomniane limity dotyczące narażenia na zmienne w czasie pole-EM uzupełniają limity dotyczące narażenia przy źródłach pola statycznego, obejmujące również zmienność w czasie oddziaływania takiego pola wskutek poruszania się pracownika wykonującego różnorodne czynności. Dla pola elektrostatycznego alternatywnie stosuje się: IPNob-E = 30 kV/m lub IPNob-Q = 0,35 µC (mikrokulomba), a dla pola magnetostatycznego alternatywnie stosuje się m.in: IPNob-H = 160 kA/m lub IPNob-B = 200 mT [p.3].

Dla wybranych zakresów częstotliwości określono uzupełniająco limity dotyczące narażenia kończyn, oddziaływania pola impulsowego i lokalnego oddziaływania termicznego [p2, p3]. Zależnie od częstotliwości pola-EM i charakterystyki narażenia pracowników, podczas oceny zgodności z odpowiednimi limitami IPN i GPO, wykorzystywane są różne parametry charakteryzujące narażenie na pole-EM i jego skutki w dziedzinie czasu, częstotliwości i przestrzeni – szczegółowe definicje poszczególnych parametrów określają wspomniane rozporządzenia [p.2, p.3].

Kobiety w ciąży i pracownicy młodociani zostali zaliczeni do osób szczególnie chronionych przed zagrożeniami elektromagnetycznymi w środowisku pracy, które nie powinny przebywać w polu-EM stref ochronnych [p.2, p.4, p.5]. Szczególne wymagania ochronne dotyczą również użytkowników implantów medycznych i urządzeń nasobnych, dla których wymagana jest indywidualna ocena zagrożeń elektromagnetycznych [p.2].

Użytkownicy implantów medycznych, które spełniają wymagania normy EN 50527 [p.11] nie są zagrożeni wskutek oddziaływania pola-EM strefy bezpiecznej [p.2, p.3]. Ze względu na różnorodną konstrukcję implantów i warunków ich użytkowania, próg narażenia wywołującego zakłócenia pracy poszczególnych implantów jest bardzo zróżnicowany. Ze względu na konieczność zachowania prawa do prywatności pracowników, indywidualna ocena zagrożeń wynikających z użytkowania poszczególnych implantów medycznych przez pracownika zalicza się do oceny przeciwskazań medycznych do przebywania w polu-EM (w ramach profilaktycznej opieki sprawowanej przez lekarza medycyny pracy – zgodnie z wymaganiami prawa pracy) [p.2, p.7].

Indywidualna ocena zagrożeń może wykazać, że przebywanie danej osoby w polu-EM stref ochronnych jest dla niej dopuszczalne - opierając się m.in. na informacjach charakteryzujących zagrożenia elektromagnetyczne w miejscu wykonywania pracy (zarówno na stałym stanowisku pracy, jak i w miejscach krótkotrwałego przebywania, np. podczas dojścia do stanowiska pracy) oraz informacjach producenta implantu dotyczących skutków oddziaływania pola-EM na jego użytkownika.

Miejsca, w których mogą wystąpić zagrożenia elektromagnetyczne, powinny być zgodnie z ogólnymi wymaganiami prawa pracy wyznaczone i oznakowane jako przestrzeń pola-EM stref ochronnych [p.2, p.9]. Wymagane jest również oznakowanie rodzajów zagrożeń rozpoznanych w środowisku pracy, za pomocą znormalizowanych znaków ostrzegawczych lub innych informacji słowno-graficznych, m.in. przeznaczonych dla użytkowników implantów medycznych i urządzeń nasobnych [p.2, p.17, p.18].

6-5. slajd 18

W przypadku zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami, wśród których jest większy odsetek użytkowników implantów, wzrasta znaczenie skrupulatnego przestrzegania wymagań prawa pracy dotyczących zagrożeń elektromagnetycznych, które obejmują wyznaczanie zasięgu pola-EM stref ochronnych i oznakowanie występujących tam zagrożeń, oraz informowania pracowników o takich zagrożeniach (szczególnie pracowników z niepełnosprawnościami utrudniającymi percepcje standardowych oznaczeń, np. z niepełnosprawnościami wzroku).

Oznakowanie zasięgów przestrzeni pola-EM stref ochronnych oraz informowanie wszystkich pracowników o występujących tam zagrożeniach umożliwia również skuteczne zasygnalizowanie spraw kluczowych dla bezpieczeństwa użytkowników implantów medycznych bez ingerencji w ich prywatność.

Osoby z niepełnosprawnościami, ale również inne osoby, coraz częściej wykorzystują różnorodne urządzenia elektroniczne wspomagające ich funkcjonowanie (asystujące), np. osoby niewidome lub słabowidzące posiłkują się aplikacjami internetowymi ułatwiającymi poruszanie się i lokalizację w terenie. Zarówno w polskich, jak i międzynarodowych przepisach i zaleceniach z zakresu BHP brak jest dotychczas wymagań dotyczących ochrony bezpieczeństwa i komfortu użytkowników takich aplikacji. Z wiedzy technicznej wynika, że w takim przypadku zalecane powinno być przestrzeganie zasad bezpieczeństwa podobnych do stosowanych w przypadku użytkowników implantów elektronicznych, tj. ograniczenie przebywania takich osób do miejsc, w których występuje pole-EM strefy bezpiecznej (o ile nie wykazano, że przebywanie ich w polu-EM stref ochronnych nie stwarza dla nich oraz innych osób zagrożeń). Ponadto miejsca ich przebywania powinny być w zasięgu sygnału radiowego systemu telefonii komórkowej (lub sieci lokalnej umożliwiającej korzystanie z aplikacji asystującej). Brak dostępu do łączy radiokomunikacyjnych występuje z różnych przyczyn w wielu pomieszczeniach pracy, np. w pomieszczeniach podziemnych. Okoliczność taka może istotnie ograniczać możliwość pracy w takim miejscu dla osób z niepełnosprawnościami kompensowanymi dzięki aplikacjom „asystującym” korzystającym z internetowych łączy bezprzewodowych (radiokomunikacyjnych).

Warunki narażenia pracujących w polu-EM stref ochronnych podlegają okresowej kontroli zgodnie z postanowieniami Kodeksu pracy i przepisów szczegółowych stanowionych przez ministra zdrowia [p.6]. Pracodawca jest zobowiązany do rejestrowania wyników wykonywanych pomiarów pola-EM i do informowania pracowników o ich rezultatach [p.2, p.6]. Badania i pomiary pola-EM powinny być wykonywane również każdorazowo, jeżeli nastąpiły zmiany w wyposażeniu technicznym, procesie technologicznym lub warunkach wykonywania pracy, które mogły mieć wpływ na zmianę poziomu emisji, poziomu narażenia, albo wystąpiły okoliczności uzasadniające ich ponowne wykonanie [p.2, p.6].

W R-BHP(EM) określono zasady oceny miar bezpośrednich skutków oddziaływania pola-EM, powiązanych z limitami GPO, oraz zasady oceny miar narażenia na pole-EM, powiązanych z limitami IPN (załączniki nr 2 i 3) [p.2].

6-5. slajd 19

[R-BHP(EM)] „... do oceny ekspozycji lub narażenia na pole-EM rozpoznane w przestrzeni pracy wykorzystuje się wyniki pomiarów wykonanych odpowiednimi dla tego pola metodami, opublikowanymi w czasopiśmie „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy”, naukowo sprawdzonymi i zwalidowanymi doświadczalnie przez co najmniej dwa współpracujące ze sobą podmioty, które łącznie mają udokumentowany dorobek naukowy w zakresie pomiarów i oceny pola-EM w przestrzeni pracy i doświadczenie praktyczne w tym zakresie, będące laboratoriami instytutów badawczych lub instytutów naukowych Polskiej Akademii Nauk lub uniwersytetów technicznych, które są metodami rekomendowanymi w rozumieniu rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. poz. 166) ...”

Zgodnie z wymaganiami prawa pracy, pracodawca (użytkownik źródła pola-EM lub przestrzeni pracy) powinien rozpoznać znajdujące się w przestrzeni pracy lub poza nią źródła pola-EM. Rozpoznanie potrzeby przeprowadzenia szczegółowej oceny poziomu narażenia na pole-EM ułatwiają wspomniane charakterystyki typowych warunków ekspozycji i narażenia na pole-EM w środowisku pracy podane w R-BHP(EM) [p.2, 6-5. slajd 7 i 6-5. slajd 8].

Poziom narażenia na pole-EM w miejscach wykonywania pracy ocenia się, aby opracować program stosowania środków ochronnych [p.2].

W ramach wprowadzania w życie programu stosowania środków ochronnych, konieczne jest stosowanie różnorodnych środków ochrony zbiorowej i innych technicznych środków ochronnych w celu ograniczenia poziomu emisji pola-EM ze źródeł, lub narażenia na nie ludzi, lub działań techniczno-organizacyjnych podejmowanych w celu zapobiegania bezpośrednim i pośrednim zagrożeniom elektromagnetycznym. R-BHP(EM) charakteryzuje typowe środki ochronne podejmowane ze względu na rozpoznanie zagrożeń elektromagnetycznych w środowisku pracy [p.2].

6-5. slajd 20

Ponadto wymagane jest, aby pracownicy przebywający w polu-EM stref ochronnych zostali [p.2, p.6-p.9]:

• poinformowani o możliwych zagrożeniach,
• poddani okresowym specjalistycznym badaniom lekarskim wykluczającym przeciwskazania zdrowotne do narażenia na pole-EM,
• przeszkoleni (okresowo) na temat bezpiecznego wykonywania pracy w polu-EM.

Ważnym elementem wspomnianych szkoleń jest instruktaż stanowiskowy, który powinien umożliwić pracownikom zapoznanie się z właściwościami pola-EM oraz zagrożeniami bezpieczeństwa i zdrowia, jakie może ono spowodować, a także ze sposobami ochrony przed zagrożeniami na danym stanowisku pracy oraz sposobami bezpiecznego wykonywania pracy na tym stanowisku. Dzięki odpowiednim szkoleniom można również przeciwdziałać nieuzasadnionym obawom przed narażeniem na pole-EM przy źródłach słabego pola-EM strefy bezpiecznej (np. przy urządzeniach elektrycznych powszechnego użytku).

Przykładowo, niezależnie od innych środków ochronnych, można ograniczyć prąd indukowany w organizmie pracownika przebywającego w otoczeniu pierwotnych i wtórnych źródeł pola-EM, stosując siedziska, przełączniki, rękojeści, chodniki i inne elementy przestrzeni pracy z materiałów dielektrycznych (z materiałów dobranych tak, aby spełniały funkcje ochronne przy oddziaływaniu pola-EM o częstotliwości rozpoznanej w danym środowisku pracy).

Ograniczanie zagrożeń elektromagnetycznych podczas projektowania urządzeń i planowania lokalizacji stanowisk pracy jest najbardziej efektywnym i najtańszym środkiem ochronnym.

Stosowanie środków technicznych w celu ograniczenia zagrożeń elektromagnetycznych uznawane jest za rozwiązanie o większej skuteczności i niezawodności, niż rozwiązania organizacyjne. Jednak w przypadku stosowania ekranowania elektromagnetycznego, stan techniczny osłon wymaga okresowego nadzoru technicznego, potwierdzającego jego skuteczność, ponieważ niepoprawnie zamontowany lub uszkodzony ekran, nieoczekiwanie może zwiększać narażenie, stając się wtórnym źródłem pola-EM.

Źródła pola-EM i miejsca pracy, w których występują zagrożenia elektromagnetyczne, należy oznakować, stosując znormalizowane symbole (wg norm PN-EN ISO 7010:2012 lub PN-T-06260:1974) albo w formie słowno-graficznej (np. na mapkach pomieszczeń), aby uświadomić pracownikom lokalizację źródeł pola-EM i miejsc występowania rozpoznanych zagrożeń elektromagnetycznych oraz umożliwić im skutecznie unikanie narażenia na silne pola-EM [p.2, p.9, p.18, p.18]. Ponadto, wskazane jest, aby pole-EM strefy niebezpiecznej było wygrodzone, o ile jest to możliwe organizacyjno-technicznie.

6-5. slajd 21

6-5. slajd 22

Powszechne występowanie pola-EM w środowisku pracy obliguje pracodawców, służby kontrolne i pracowników do planowania i wprowadzania w życie kompleksowych działań zmierzających do rozpoznania źródeł pola-EM, oceny ich istotności dla bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ograniczenia zagrożenia.

Ograniczanie zagrożeń elektromagnetycznych stosuje się gdzie to jest wymagane prawnie, a również gdzie to jest technicznie lub organizacyjnie możliwe (zgodnie z zasadą unikania wszelkiego narażenia).

Ograniczanie zagrożeń elektromagnetycznych podczas projektowania urządzeń i przestrzeni pracy jest najbardziej efektywnym środkiem ochronnym.

Stosowanie środków technicznych w celu ograniczenia zagrożeń elektromagnetycznych uznawane jest za bardziej efektywne niż rozwiązania organizacyjne.

Rzetelne informowanie pracowników o charakterystyce zagrożeń elektromagnetycznych, potrzebie unikania narażenia na pole-EM oraz zastosowanych ograniczających je środkach ochronnych, jest również istotną metodą ograniczania ich narażenia.

6-5. slajd 23

Literatura podstawowa

(czasopismo Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy (wydawnictwo CIOP-PIB, archiwum czasopisma dostępne ze strony: http://www.ciop.pl/)

1. Karpowicz J., Gryz K., Zradziński P., 2024, Warunki koegzystencji ludzi z infrastrukturą elektromagnetycznych technologii radiokomunikacyjnych w wybranych mikrośrodowiskach/ Conditions of people coexisting with the infrastructure of electromagnetic mobile communication technologies in selected microenvironments, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2024, nr 1(119), 7-27. doi.org//10.54215/PiMOSP/1.119.2024.
2. Zradziński P., Karpowicz J., Gryz K., 2022, Podstawy oceny elektromagnetycznych okoliczności użytkowania nasobnych urządzeń Internetu Rzeczy. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 7–38. doi: 10.54215/PiMOSP/1.114.2022.
3. Kieliszk J., Kubacki R., 2022, Ocena narażenia pracowników na promieniowanie mikrofalowe wytwarzane przez radary. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 39–52. doi: 10.54215/PiMOSP/2.114.2022.
4. Zradziński P., Karpowicz J., Gryz K., 2022, Ocena elektromagnetycznych okoliczności użytkowania nasobnych lokalizatorów. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 65–78. doi: 10.54215/PiMOSP/4.114.2022.
5. Karpowicz J., Gryz K., Zradziński P., 2022, Podstawy oceny zagrożeń elektromagnetycznych podczas pomiarów pola elektromagnetycznego emitowanego przez diatermie chirurgiczne,: Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2022/4, 79–98. [Załącznik: Ocena zagrożeń elektromagnetycznych podczas użytkowania diatermii chirurgicznych (z wykorzystaniem danych poza pomiarowych)]. DOI: 10.54215/PiMOSP/5.114.2022.
6. Gryz K., Karpowicz J., Zradziński P., 2022, Problematyka oceny w budynkach użyteczności publicznej oddziaływania na pracowników promieniowania elektromagnetycznego systemów radiokomunikacyjnych. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 99–109. doi: 10.54215/PiMOSP/6.114.2022.
7. Gryz K., Śmietanka H., Karpowicz J., Zradziński P., 2022, Podstawy oceny i ograniczania elektromagnetycznego oddziaływania infrastruktury elektroenergetycznej do ładowania pojazdów samochodowych o napędzie elektrycznym. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 111–135. doi: 10.54215/PiMOSP/7.114.2022.
8. Karpowicz J. 2022,, Ochrona przed zagrożeniami elektromagnetycznymi w środowisku pracy w świetle najnowszych opracowań międzynarodowych. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 153–177. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2022, 4(114), 137–152. doi: 10.54215/PiMOSP/9.114.2022.
9. Bieńkowski P, Aniołczyk H, Karpowicz J, Kieliszek J, 2017, Narażenie na pole elektromagnetyczne w przestrzeni pracy podczas użytkowania urządzeń nadawczych systemów radiokomunikacyjnych. Metoda pomiaru pola elektromagnetycznego in situ – wymagania szczegółowe, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2017, nr 2(92), 89-131. doi: 10.5604//01.3001.0010.0061.
10. Karpowicz J, Aniołczyk H, Bieńkowski P, Gryz K, Kieliszek J, Politański P, Zmyślony M, Zradziński P, 2016, Narażenie na pole elektromagnetyczne w przestrzeni pracy podczas użytkowania urządzeń do magnetoterapii lub magnetostymulacji. Metoda pomiaru pola elektromagnetycznego in situ – wymagania szczegółowe. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2016, 90(4), 151–180. doi: 10.5604/1231868X.1222131.
11. Szuba M, Hasiec I, Papliński P, Śmietanka H, Zajdler K, Zmyślony M, Gryz K, Karpowicz J, 2016, Narażenie na pole elektromagnetyczne w przestrzeni pracy podczas użytkowania systemów elektroenergetycznych i elektrycznych instalacji zasilających prądu przemiennego w energetyce. Metoda pomiaru pola elektromagnetycznego in situ – wymagania szczegółowe. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2016, nr 4 (90), 91-150. doi: 10.5604/1231868X.1229515.
12. Bieńkowski P, Karpowicz J, Kieliszek J, 2016, Przegląd miar skutków narażenia na zmienne w czasie pole elektromagnetyczne i właściwości metrologicznych mierników, istotnych podczas oceny narażenia w środowisku pracy, Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2016, 4(90), 41-74. doi: 10.5604/1231868X.1215436.
13. Zradziński P, 2016, Uwarunkowania wykorzystania numerycznych modeli pracowników do oceny zagrożeń bezpośrednich wynikających z narażenia na pole elektromagnetyczne. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2016, 90(4), 75-89. doi: 10.5604/1231868X.1222127.
14. Karpowicz J, Gryz K, 2013, Praktyczna implementacja międzynarodowych zasad oceny zagrożeń zawodowych związanych z elektrodynamicznym oddziaływaniem pól magnetycznych małej częstotliwości na pracownika, Centralny Instytut Ochrony Pracy-Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2013, 3(77): 129-149.
15. Karpowicz J, Bortkiewcz A, Gryz K., Kubacki R, Wiaderkiewicz R, 2008, Pola i promieniowanie elektromagnetyczne o częstotliwości z zakresu 0 Hz - 300 GHz. Dokumentacja nowelizacji harmonizującej dopuszczalny poziom ekspozycji pracowników z wymaganiami dyrektywy 2004/40/WE, Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, Podstawy i Metody Oceny Środowisko Pracy, 2008, 4(58), 7-45.
16. Gryz K, Karpowicz J, 2008, Zasady oceny zagrożeń elektromagnetycznych związanych z występowaniem prądów indukowanych i kontaktowych, Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, Podstawy i Metody Oceny Środowisko Pracy, 2008, 4(58), 137-171.
17. Karpowicz J, Gryz K, Zradziński P, 2008, Zasady wykorzystania symulacji komputerowych do oceny zgodności z wymaganiami dyrektywy 2004/40/WE dotyczącej bezpieczeństwa i higieny pracy w polach elektromagnetycznych, Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, Podstawy i Metody Oceny Środowisko Pracy, 2008, 4(58), 103-135.
18. Bortkiewicz A., 2008, Skutki zdrowotne działania pól elektromagnetycznych – przegląd badań, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2008, 4(58), 67-88.
19. Wiaderkiewicz R., 2008, Skutki biologiczne ekspozycji na pola elektromagnetyczne – badania eksperymentalne, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 2008, 4 (58), 47-66.
20. Kubacki R., 2008, Uwarunkowania biofizyczne oraz dopuszczalne wartości elektromagnetycznego promieniowania impulsowego, Podstawy i Metody Oceny Środowisko Pracy, 2008, nr 4(58), s. 88-102.
21. Korniewicz H., Karpowicz J., Gryz K. i in. 2001, Pola i promieniowanie elektromagnetyczne z zakresu częstotliwości 0 Hz – 300 GHz. Dokumentacja proponowanych znowelizowanych wartości dopuszczalnych ekspozycji zawodowej. Podst. Metod. Ocen. Srod. Pr. 2001, 2(28), 97–238.

Wymagania prawno-normalizacyjne [p._]

1.  Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/35/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na zagrożenia spowodowane czynnikami fizycznymi (polami elektromagnetycznymi), Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 179/1.
2. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 czerwca 2016 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na pole elektromagnetyczne, tj.: DzU 2018, poz. 331.
3. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. DzU 2018, poz. 1286 z późn. zm.
4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 2017 w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią. DzU 2017, poz. 796.
5. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac. DzU 2023, poz. 1240.
6. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 6 lutego 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. DzU 2023, poz. 419 (t.j).
7. Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity z 1.03.2023: DzU 2023, poz. 607.)
8. Rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. DzU 2004, poz. 1860, ze zm.
9. Obwieszczenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 sierpnia 2003 r. w sprawie jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. DzU 2003, poz. 1650.
10. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Dz U 1997, nr 109.
11. PN-EN 50527-1:2017. Procedura oceny ekspozycji pracowników z wszczepionymi aktywnymi implantami medycznymi w polach elektromagnetycznych – Część 1: Informacje ogólne.
12. PN-EN 60601-1-2:2015 Medyczne urządzenia elektryczne - Część 1-2: Wymagania ogólne dotyczące bezpieczeństwa podstawowego oraz funkcjonowania zasadniczego - Norma uzupełniająca: Zakłócenia elektromagnetyczne - Wymagania i badania.
13. PN-EN 60601-2-33:2011. Medyczne urządzenia elektryczne. Część 2-33: Szczegółowe wymagania bezpieczeństwa urządzeń rezonansu magnetycznego do diagnostyki medycznej.
14. PN-N-18001:2004 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wymagania.
15. PN-N-18002: 2000. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego.
16. PN-80/Z-08052. Ochrona pracy. Niebezpieczne i szkodliwe czynniki występujące w procesie pracy. Klasyfikacja.
17. PN-EN-ISO 7010:2012. Symbole graficzne. Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa. Zarejestrowane znaki bezpieczeństwa.
18. PN-T-06260:1974 (PN-74/T-06260). Źródła promieniowania elektromagnetycznego. Znaki ostrzegawcze.

Literatura uzupełniająca – zestawienie dostępne w portalu Bezpieczniej: http://www.ciop.pl/