5-7. Dostosowanie stanowisk pracy do potrzeb osób z niepełnosprawnościami

Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku liczba osób z niepełnosprawnościami według stanu na dzień 31 marca 2021 r. wynosiła 5,4 mln. i stanowiła 14,3% ludności kraju (GUS, 2024). Biorąc pod uwagę aktywność zawodową w IV kwartale 2024 roku współczynnik aktywności zawodowej wśród osób z niepełnosprawnościami wyniósł 18,2, wskaźnik zatrudnienia 17,7 a stopa bezrobocia 3,1 (GUS, 2025). Niskie współczynniki związane z rynkiem pracy w przypadku osób z niepełnosprawnościami mają wiele przyczyn i wynikają zarówno z samego rynku pracy jak i z cech, doświadczeń oraz motywacji osób z niepełnosprawnościami. Jednym z czynników decydującym o pozostawianiu osobą bierną na rynku pracy jest niedostosowanie stanowiska pracy do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Badania przeprowadzone w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy – Państwowym Instytucie Badawczym w roku 2021 wskazują, że niedostosowanie stanowisk pracy jest przeszkodą w podejmowaniu zatrudnienia według 55,7% badanych osób z niepełnosprawnościami (N=515). Grupa ta jednocześnie wskazywała (44,8%), że ten element jest czynnikiem wpływającym na wykorzystanie ich potencjału jak pracowników w przedsiębiorstwach. Literatura wskazuje również, że dostosowanie stanowiska pracy do potrzeb osób z niepełnosprawnościami to jeden z głównych czynników umożliwiających podejmowanie oraz utrzymywanie aktywności zawodowej; potencjalnie zwiększa zdolność do pracy; umożliwia bezpieczne i sprawne funkcjonowanie w środowisku pracy; przekłada się na organizację pracy, klimat psychospołeczny oraz bezpieczeństwo wszystkich pracowników, zwiększa szansę na wykorzystanie potencjału osób z niepełnosprawnościami w miejscu pracy o 78% (Klyszcz, 2011; Zawieska, 2014; Nevala i in., 2015; Anand, Sevak, 2017, Hildt-Ciupińska, Pawłowska-Cyprysiak 2022). Eliminacja barier i dyskryminacji oraz promowanie równości, różnorodności i integracji we wszystkich aspektach codziennego życia i funkcjonowania to również elementy inkluzywnego środowiska pracy przyczyniające się do rozwoju zarówno pracowników, jak i całych organizacji.

Dostosowanie stanowisk pracy jest elementem zapewnienia tzw. racjonalnych usprawnień. Zgodnie z art. 23a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn.: Dz. U. 2021, Poz. 573) „Pracodawca jest obowiązany zapewnić niezbędne racjonalne usprawnienia dla osoby niepełnosprawnej pozostającej z nim w stosunku pracy, uczestniczącej w procesie rekrutacji lub odbywającej szkolenie, staż, przygotowanie zawodowe albo praktyki zawodowe lub absolwenckie. Niezbędne racjonalne usprawnienia polegają na przeprowadzeniu koniecznych w konkretnej sytuacji zmian lub dostosowań do szczególnych, zgłoszonych pracodawcy potrzeb wynikających z niepełnosprawności danej osoby, o ile przeprowadzenie takich zmian lub dostosowań nie skutkowałoby nałożeniem na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń”.

Potrzeby w zakresie dostosowania stanowisk pracy różnią się od rodzaju, stopnia niepełnosprawności oraz stopnia samodzielności osoby. W 2018 roku w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy – Państwowy Instytucie Badawczym przeprowadzono badania na temat potrzeb w zakresie dostosowania stanowiska pracy wśród osób o różnych rodzajach niepełnosprawności. Osoby z niepełnosprawnością narządu ruchu najczęściej wskazywały na potrzebę ułatwień architektonicznych, osoby z niepełnoprawnością narządu wzorku na potrzebę posiadania odpowiedniego sprzętu oraz oprogramowania, osoby z niepełnosprawnością intelektualną na potrzebę wsparcia tzw. osoby towarzyszącej podczas wykonywania pracy z kolei osoby z niepełnosprawnością narządu słuchu najczęściej wskazywały na brak konieczności dostosowania stanowiska pracy lub też na zapewnienie alternatywnych form komunikacji (rysunek 1).

Rysunek 1. Potrzeby osób z niepełnosprawnościami w zakresie dostosowania stanowisk pracy

Źródło: Model wsparcia osób niepełnosprawnych w środowisku pracy. Mapa drogowa. Bugajska i in., 2019, CIOP-PIB, Warszawa, opracowanie własne

W Centralnym Instytucie Ochrony Pracy – Państwowym Instytucie Badawczym w wyniku realizacji różnych projektów opracowano narzędzia, które stanowić mogą wsparcie zarówno dla pracodawców, jak i architektów, behapowców, koordynatorów dostępności oraz innych osób zainteresowanych tematyką dostosowania stanowisk pracy do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Poniżej zaprezentowano te narzędzia oraz podano adresy stron internetowych, pod którym można je odnaleźć.

1. "Projektowanie obiektów, pomieszczeń oraz przystosowanie stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych – ramowe wytyczne” - zbiór wytycznych oraz zaleceń w jaki sposób kształtować środowisko pracy z uwzględnieniem potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Opracowanie przedstawia zbiór wytycznych i zaleceń w jakiś sposób kształtować środowisko pracy z uwzględnieniem potrzeb osób z takimi niepełnosprawnościami jak:

• układu ruchu
• wzroku (osoby niewidome i słabowidzące)
• słuchu (osoby głuche i słabosłyszące)
• psychiczną wynikającą z chorób psychicznych oraz wynikającą z zaburzeń ze spektrum autyzmu
• intelektualną
• inną (np. wynikającą z chorób układów krążenia, oddechowego, nerwowego, pokarmowego, moczowo-płciowego).

W Ramowych wytycznych zostały uwzględnione następujące aspekty środowiska pracy:

• przystosowanie architektoniczne
• oświetlenie i sygnalizacja wizualna
• akustyka pomieszczeń i sygnalizacja dźwiękowa
• pola i promieniowanie elektromagnetyczne
• obciążenie fizyczne pracownika oraz przestrzenna organizacja stanowiska pracy
• bezpieczeństwo użytkowania maszyn i urządzeń
• mikroklimat
• czynniki chemiczne
• psychospołeczne warunki pracy.

1. Lista kontrolna do oceny ergonomicznej stanowiska pracy osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności - narzędzie ułatwiające przeprowadzenie ekspertyz w przedsiębiorstwach w zakresie oceny ergonomicznej stanowiska pracy osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Obejmuje następujące zagadnienia:

• ocenę przystosowania architektonicznego obiektów i pomieszczeń pracy,
• ocenę materialnego środowiska pracy (akustyka, oświetlenie, bezpieczeństwo maszyn itp.),
• ocenę stanowiska pracy w aspekcie wymagań psychofizycznych,
• ocenę dopasowania przestrzennego stanowiska pracy do wymiarów antropometrycznych pracownika.

1. Animacja komputerowa - wizualizacja stanu budynków, pomieszczeń i stanowisk pracy przed ich dostosowaniem do potrzeb osób z niepełnosprawnościami oraz prezentacja przykładów działań niezbędnych do podjęcia, aby je dostosować do potrzeb osób z niepełnosprawnościami
2. Program komputerowy wspomagający projektowanie, ocenę ergonomiczną i dostosowanie stanowisk pracy – program umożliwia m.in.: wyznaczenie przestrzeni pracy rąk i widzenia, wyznaczenia limitów zakresów kątowych dla pozycji roboczej, personalizację wybranych parametrów, takich jak np. długość kończyn, do konkretnych osób, wizualizację wyników z wykorzystaniem trójwymiarowej grafiki komputerowej, eksportowanie wyników do pliku zapisywanego w formacie rozpoznawanym przez popularne programy typu CAD (wykorzystywane przy projektowaniu stanowisk pracy).
3. "Model wsparcia osób niepełnosprawnych w środowisku pracy - Mapa drogowa" publikacja zawiera:

• zbiór rozwiązań i instrumentów z zakresu aktywizacji zawodowej ON dostępnych obecnie w Polsce,
• opis potrzeb i barier w zakresie aktywizacji zawodowej ON,
• dobre praktyki ilustrujące przykłady technicznych i organizacyjnych rozwiązań dostosowujących środowisko pracy do potrzeb ON,
• opisy narzędzi opracowanych w projekcie,
• informacje dla pracodawcy na temat źródeł finansowania działań dostosowujących środowisko pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych.

1. Poradniki:

• Osoba z niepełnosprawnością wzrokową w pracy
• Osoba z niepełnosprawnością słuchową w pracy
• Osoba z niepełnosprawnością ruchową w pracy
• Osoba z niepełnosprawnością intelektualną w pracy

Poradniki prezentują możliwości zatrudnienia osób niepełnosprawnych, przybliżają specyfikę zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Zaprezentowane są w nich informacje jak rekrutować, jak dostosować stanowisko pracy, organizację pracy do potrzeb pracownika oraz jak utrzymać w zatrudnieniu pracowników z tymi typami niepełnosprawności.

1. ErgoON – wizualizacje - interaktywne wizualizacje możliwości przystosowania biurowego środowiska pracy do potrzeb różnych grup ON wykorzystująca techniki rzeczywistości wirtualnej. Użytkownik aplikacji będzie mógł w sposób interaktywny obejrzeć efekty typowych, najczęściej spotykanych modyfikacji stanowiska pracy do potrzeb osób z niepełnosprawnością: ruchową, narządu wzroku, narządu słuchu lub intelektualną. Aplikacja obejmuje również zagadnienia dostępu do stanowiska pracy oraz dostosowania innych pomieszczeń, z których korzystają pracownicy.
2. ErgoON – projektowanie - narzędzie komputerowe wspomagające projektowanie i interaktywną ocenę przydatności potencjalnych zmian na symulowanym w środowisku wirtualnym stanowisku pracy biurowej wraz z biblioteką elementów wirtualnego środowiska pracy). Aplikacja wykorzystuje techniki rzeczywistości wirtualnej do tworzenia wirtualnego środowiska pracy biurowej wraz z biblioteką elementów wirtualnego środowiska pracy (krzesła, fotele, stoły, komputery, monitory, ściany, itp.). Po założeniu gogli rzeczywistości wirtualnej aplikacja umożliwia ustalenie położenia i orientacji w trójwymiarowej przestrzeni elementów wirtualnego środowiska pracy biurowej.

Przedstawione narzędzia możliwe są do pobrania w darmowej wersji ze stron Instytutu pod adresami:

https://www.ciop.pl/CIOPPortalWAR/appmanager/ciop/pl?_nfpb=true&_pageLabel=P50800160081565188353477

https://www.ciop.pl/CIOPPortalWAR/appmanager/ciop/pl?_nfpb=true&_pageLabel=P47200210631538048624400

1. Anand, P., & Sevak, P. (2017). The role of workplace accommodations in the employment of people with disabilities. IZA Journal of Labor Policy, 6(1). https://doi.org/10.1186/s40173-017-0090-4
2. Hildt – Ciupińska K., Pawłowska-Cyprysiak K. „Potencjał osób niepełnosprawnych w miejscu pracy w opinii zatrudnionych”, Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania. Nr III-IV/2022(44-45)
3. Klyszcz, L. (2011). Pułapka świadczeniowa a aktywność zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych. Kraków: Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego.
4. Ludność na rynku pracy w świetle wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021 – wersja uaktualniona, GUS, 2024, Warszawa
5. Model wsparcia osób niepełnosprawnych w środowisku pracy. Mapa drogowa. Bugajska i in., 2019, CIOP-PIB, Warszawa
6. Nevala, N., Pehkonen, I., Koskela, I., Ruusuvuori, J., & Anttila, H. (2015). Workplace Accommodation Among Persons with Disabilities: A Systematic Review of Its Effectiveness and Barriers or Facilitators. Journal of Occupational Rehabilitation, 25(2), 432–448. https://doi.org/10.1007/s10926-014-9548-z
7. Niepublikowany raport z badań, projekt 2.SP.26 pn. Określenie potencjału osób niepełnosprawnych oraz możliwości wykorzystania go w przedsiębiorstwie, kierownik projektu Hildt-Ciupińska K. CIOP-PIB 2021
8. Pracujący, bezrobotni i bierni zawodowo (wyniki wstępne Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności). Informacja sygnalna. GUS, 2025, Warszawa
9. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych
10. Zawieska, W.M. (red.), (2014). Przystosowanie obiektów, pomieszczeń oraz przystosowanie stanowisk pracy dla osób niepełnosprawnych o specyficznych potrzebach – Ramowe wytyczne. Warszawa: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy.