4-8. Zmiany klimatu – nowe wyzwania na stanowiskach pracy

Analiza danych dot. globalnych zmian temperatury (zbieranych od 1880 r.) wykazała coraz częstsze występowanie anomalii klimatycznych, szczególnie w ostatnich 40 latach. Według raportu Międzyrządowego Panelu ds. Zmian Klimatu (IPCC) lata 2011-2020 uznano za najcieplejszą dekadę w historii. W Polsce w tym okresie odnotowano rocznie średnio 13 dni z temperaturą powyżej 30^oC, podczas gdy jeszcze w latach 70. były to zaledwie 4 dni [1].

Ostatnie dane dot. średniej temperatury powietrza w miesiącach letnich (czerwiec – lipiec – sierpień) wskazują, że 22 lipca 2024 roku średnia globalna temperatura osiągnęła 17,15°C, co stanowi nowy historyczny rekord [2].

Według najnowszych danych Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO), właśnie rok 2024 był najcieplejszym rokiem w historii pomiarów. W całym roku 2024 średnia globalna temperatura osiągnęła 1,55 ± 0,13°C powyżej poziomu przedindustrialnego (1850-1900), co oznacza, że po raz pierwszy w historii cały rok kalendarzowy przekroczył próg 1,5°C ocieplenia. To przekroczenie nie oznacza jeszcze trwałego naruszenia celów Porozumienia Paryskiego, które opierają się na długoterminowych średnich, ale stanowi poważne ostrzeżenie o przyspieszającym tempie zmian klimatycznych [3].

Biorąc pod uwagę historię pomiarów prowadzonych w Europie, to rok 2024 był najcieplejszym rokiem, ze średnią temperaturą 10,69°C (o 0,28 °C wyższą niż poprzedni najcieplejszy rok 2020). Temperatura w 2024 r. było o 1,47 °C wyższa od średniej dla okresu odniesienia 1991–2020 i o 2,92 °C wyższa od poziomu z lat 1850–1900 [4].

W 2024 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP/ILO) opracowała dokument pn. „Ensuring safety and health at work in a changing climate. Report at a glance” [5], w którym wskazała 6 głównych zmian klimatycznych i środowiskowych, oraz powiązane z nimi zagrożenia. Są to:

• stres cieplny,
• promieniowanie UV,
• ekstremalne zjawiska pogodowe,
• zanieczyszczenie powietrza,
• choroby wektorowe,
• produkty agrochemiczne.

Stres cieplny wymieniony jest jako pierwszy z zagrożeń. Według Martínez-Solanas (i in.) stresowi cieplnemu przypisuje się ok. 3% wszystkich urazów zawodowych [6]. Wyniki badań wykazały, iż odsetek populacji europejskiej narażonej na bardzo wysokie ryzyko stresu cieplnego będzie stale wzrastał. W 2018 r. wynosił on 0,4%, natomiast szacuje się, iż w 2050 r. obejmie on od 20 do 48% populacji Europy [7].

Zmiany klimatyczne postępują, zwiększa się tym samym liczba dni z wysoką temperaturą oraz częstość występowania fal upałów (wg definicji UNICEF okres trzech lub więcej dni [8], a wg Światowej Organizacji Meteorologicznej pięć lub więcej kolejnych dni, z niezwykle wysoką temperaturą, zarówno w dzień, jak i w nocy) [9, 10]. Należy w tym przypadku nadmienić, iż organizm człowieka potrzebuje 7-10 dni na aklimatyzację do nowych warunków klimatycznych [9], dlatego podczas fali upałów organizm nie jest w stanie zaaklimatyzować się do wysokiej temperatury.

Warunki środowiskowe wpływają na organizm człowieka, zarówno w sferze odpowiedzi fizjologicznych, ale także i psychomotorycznych.

Podczas ekstremalnych upałów oraz ekspozycji na wysoką temperaturę grożą nam poważne problemy zdrowotne, takie jak wyczerpanie cieplne czy udar cieplny. Występowanie fal upałów oraz ekspozycja na wysoką temperaturę przez dłuższy czas mogą powodować u pracowników [11]:

• poważne problemy zdrowotne,
• zwiększać ryzyko urazów spowodowanych zmęczeniem, brakiem koncentracji, podejmowaniem złych decyzji (obniżenie sprawności psychomotorycznej),
• spadek wydajności,
• zwiększony poziom stresu,
• większe narażenie na chemikalia na przykład podczas pracy
  z rozpuszczalnikami i innymi substancjami lotnymi.

 Najczęściej zgłaszanymi zaburzeniami fizjologicznymi były [11]:

• obfite pocenie się
• zmęczenie
• odwodnienie (zmniejszenie ilości wydalanego moczu i zmiana jego koloru)
• bóle głowy
• wysoka temperatura ciała
• nudności
• krwawienie z nosa
• utrata koordynacji.

Wyniki badań naukowych wykazały, iż warunki środowiskowe, w których WBGT > 32°C zmniejszają zdolność do wykonywania pracy fizycznej, sprawność psychomotoryczną i funkcje poznawcze [12]. Wpływa to negatywnie na produktywność i bezpieczeństwo pracy, a także zwiększa ryzyko występowania problemów zdrowotnych.

Zaobserwowano także, że temperatura środowiska pracy ma wpływ na stan nawodnienia pracowników. Ryzyko odwodnienia jest 9,305 razy wyższe w temperaturze środowiska pracy ≥ 28 °C WBGT niż w temperaturze < 28 °C WBGT [13, 14].

W związku z obserwowanymi zmianami klimatu szczególnie należy zwrócić uwagę na osoby, które z powodu charakteru wykonywanej pracy dużo przebywają na otwartej przestrzeni (np.: rolnicy, ogrodnicy, leśnicy, budowlańcy oraz pracownicy przemysłu wydobywczego). Niekiedy bardzo trudno jest dotrzeć do tych pracowników z informacjami o zagrożeniu (nt. obciążenia cieplnego/stresu cieplnego), bo są to najczęściej osoby samo się zatrudniające. Na niekorzystne warunki mikroklimatu narażone są także osoby pracujące w pomieszczeniach bez klimatyzacji (w tym również w biurach), w których/gdzie na panujące warunki mogą mieć wpływ parametry środowiska zewnętrznego.

W ostatnim czasie często występowały w Polsce tzw. fale upałów. Ekstremalne upały/fale upałów to anomalia pogodowa uznawana za najgroźniejsze dla życia zjawisko pogodowe, mimo że nie tak dramatyczna jak huragany czy powodzie. Według Światowej Organizacji Metrologicznej [8] ekstremalne upały to śmiertelna pułapka w Europie. W 2003 roku ponad 70 000 zgonów odnotowano właśnie w związku z panującą wysoką temperaturą [15-17].

W przypadku zgonów z powodu wysokiej temperatury wiek pracownika ma ogromne znaczenie. Wraz z wiekiem pogarsza się tolerancja gorąca, ze względu na pogorszenie sprawności procesów termoregulacyjnych. Osoby starsze zaczynają się pocić później niż młodsze, dlatego u osób starszych w większym stopniu podnosi się zarówno temperatura wnętrza ciała, jak i średnia ważona temperatura skóry. W związku z mniejszym poceniem się (po 40 r. ż.) dochodzi do większego (niż u osób młodszych) rozszerzenia naczyń obwodowych i większego przyśpieszenia akcji serca, co jest wskaźnikiem większego kosztu fizjologicznego pracy [18,19]. Według Millyard i in. [20] u osób po 50 r. ż. akumulacja ciepła jest 1.3 - 1.8-krotnie wyższa w porównaniu do grupy 19-30 latków.

Odwodnienie, czyli niedobór całkowitej zawartości wody w organizmie, negatywnie wpływa na mechanizmy termoregulacji, funkcje poznawcze i zdolność do wykonywania wysiłku fizycznego, oraz zwiększa częstość występowania różnych chorób, co w efekcie może zmniejszać bezpieczeństwo i prowadzić do zwiększenia liczby wypadków przy pracy [21].

Wzrost temperatury powietrza przyczynia się do zwiększonego ryzyka zachorowania i śmiertelności. Nerki są jednym z narządów szczególnie wrażliwym na wysoką temperaturę. Stres cieplny i odwodnienie odgrywają rolę w tworzeniu się kamieni nerkowych, a złe nawyki związane z nawodnieniem organizmu mogą zwiększać ryzyko nawracających infekcji dróg moczowych [22]. Biorąc pod uwagę wzrost temperatur na świecie, istnieje pilna potrzeba lepszego zrozumienia, w jaki sposób stres cieplny może wywołać np. chorobę nerek (uszkadzać nerki), jak najlepiej zapewnić odpowiednie nawodnienie pracownikom i jak zmniejszyć negatywne skutki przewlekłej ekspozycji na wysoką temperaturę [22]. Warto podkreślić, że codzienne picie odpowiedniej ilości płynów jest istotne dla zachowania zdrowia nerek. A z badań prowadzonych w CIOP-PIB wynika, że około 50 % pracowników przyjeżdża do pracy nieprawidłowo nawodniona [21]. Edukacja pracowników wydaje się niezbędna, a oczywistym punktem wyjścia jest zwracanie uwagi na odpowiednie nawodnienie organizmu, jak również odpoczynek w cieniu podczas pracy w upale [23,24].

W 2023 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP/ILO) przyjęła Globalną Strategię Bezpieczeństwa i Higieny Pracy na lata 2024-2030 oraz Plan Działań Na Rzecz Jej Wdrożenia [25]. Głównym celem strategii jest wspieranie członków MOP w przyspieszaniu postępu w kierunku:

• promowania,
• poszanowania,
• stopniowej realizacji podstawowego prawa do bezpiecznego i zdrowego środowiska pracy na całym świecie. Działania na rzecz strategii przyczynią się globalnie do: zmniejszenia liczby wypadków śmiertelnych, zmniejszenia obrażeń oraz zmniejszenia występowania chorób zawodowych, czego skutkiem będzie obniżenie kosztów społeczno-ekonomicznych.

Strategia MOP/ILO oparta jest na:

• czterech przekrojowych zasadach przewodnich:

1. 1. Międzynarodowe Normy Pracy,
   2. Dialog społeczny oraz aktywne uczestnictwo w rozwój i wdrażanie strategii i planu działania,
   3. Podejście zorientowane na człowieka, inkluzywne i uwzględniające kwestię m.in. płci,
   4. Skupienie się na zapobieganiu zagrożeniom we wszystkich etapach życia /podnoszenie świadomości od najmłodszych lat, ale także po czasie czynnego uczestnictwa na rynku pracy/;

• trzech filarach strategicznych:

1. 1. Ulepszone krajowe ramy bezpieczeństwa i higieny pracy /krajową politykę, program i system bezpieczeństwa i higieny pracy/,
   2. Wzmocniona koordynacja, partnerstwo i inwestycje w bezpieczeństwo i higienę pracy/programy polityki globalnej i krajowej – np. prewencja/,
   3. Ulepszone systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy w miejscu pracy; oraz

• pięcioelementowym planie działania, który uwzględnia:

1. 1. 1. 1. Międzynarodowe normy i narzędzia (dokumenty) pracy
         2. Rozwój i upowszechnianie wiedzy
         3. Promocja, podnoszenie świadomości i wsparcie
         4. Pomoc techniczna i wsparcie dla podmiotów MOP
         5. Współpraca wielostronna.

Na polu krajowym, pracę w wysokiej temperaturze (w tym w środowisku gorącym) regulują m.in.:

• rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 2021 poz. 325 z późn. zm.),
• rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jednolity w Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650),
• rozporządzenie w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz. U. 1996 nr 60, poz. 279 z późn. zm.),
• rozporządzenie w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2023 poz. 1240),
• rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy obsłudze żurawi wieżowych i szybkomontujących (Dz.U. 2018 poz. 2147).

Obecnie trwają także prace nad regulacją pracy w wysokiej temperaturze spowodowanej czynnikami atmosferycznymi.

Opracowano na bazie dokumentu Młynarczyk, M., Majchrzycka, K., Orysiak, J., Bugajska, J. Panel ekspercki CENTRALNEGO INSTYTUTU OCHRONY PRACY – PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADAWCZEGO; Funkcjonowanie człowieka w środowisku gorącym; 31-35; Biuletyn informacyjny Rady Głównej Instytutów Badawczych 2024, 1(116); ISSN 2300-472X oraz:

1. https://healpolska.pl/aktualnosci/raport-the-lancet-zmiana-klimatu-bedzie-dalej-pogarszac-nasze-zdrowie-informacja-prasowa/
2. https://climate.copernicus.eu/summer-2023-hottest-record
3. https://wmo.int/news/media-centre/wmo-confirms-2024-warmest-year-record-about-155degc-above-pre-industrial-level  
4. https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024
5. Ensuring safety and health at work in a changing climate, Geneva: International Labour Office, 2024; https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-07/ILO_SafeDay24_Report_r11.pdf
6. Martínez-Solanas, È, et al. Evaluation of the Impact of Ambient Temperatures on Occupational Injuries in Spain. Environ Health Perspect. 2018, 126(6):067002
7. Rohat, G., et al. Characterization of European cities’ climate shift – an exploratory study based on climate analogues", International Journal of Climate Change Strategies and Management, 2018, 10, 3: 428-452
8. https://healpolska.pl/aktualnosci/fale-upalow-powazne-zagrozenie-dla-zdrowia/
9. UNICEF, https://unicef.pl/co-robimy/aktualnosci/klimat/fale-upalow-w-europie-i-azji-centralnej-zagrazaja-zdrowiu-i-przyszlosci-dzieci
10. Raerty, J. P. (2018). Heat wave. In Encyclopedia Britannica. erişim tarihi 10.05.2021, from https://www.britannica.com/science/heat-wave-meteorology
11. Amoadu M., et al. Impact of climate change and heat stress on workers’ health and productivity: A scoping review, The Journal of Climate Change and Health, Volume 12, 2023, 100249, https://doi.org/10.1016/j.joclim.2023.100249
12. Młynarczyk M., Orysiak, J. Wpływ mikroklimatu gorącego na funkcje psychomotoryczne pracowników. Bezpieczeństwo Pracy. Nauka i Praktyka. 2024, 7, 11-14, DOI: 10.54215/BP.2024.7.15.Mlynarczyk
13. Orysiak, J., Młynarczyk, M. & Tomaszewski, P. Fluid intake at work in foresters working in different thermal conditions. Sci Rep 13, 15870 (2023). https://doi.org/10.1038/s41598-023-41652-x;
14. Sutarto, T., Soemarko, D. S. & Ichsan, S. The association between heat exposure and hydration status among production workers in fish processing company. IJCOM 1(3), 146–153 (2022). https://doi.org/10.53773/ijcom.v1i3.33.146-53
15. Robine, J., et al. Death toll exceeded 70,000 in Europe during the summer of 2003, Comptes Rendus Biologies, 2008, 331, 2: 171-178
16. WHO, https://www.who.int/health-topics/heatwaves#tab=tab_1
17. WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-heat-and-health
18. Termoregulacja H. Kaciuba-Uściłko w Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej red. Tkaczyk; Trzebski
19. https://krio-star.pl/fizjoterapia/temperatura-ciala-homeostaza-i-termoregulacja/
20. Millyard A, et al. Impairments to Thermoregulation in the Elderly During Heat Exposure Events. Gerontol Geriatr Med. 2020 Jun 15;6: 1-9
21. Orysiak J, Młynarczyk M, Tomaszewski P. Hydration Status in Men Working in Different Thermal Environments: A Pilot Study. Int J Environ Res Public Health. 2022 May 5;19(9):5627. doi: 10.3390/ijerph19095627.
22. Johnson RJ, et al. Climate Change and the Kidney. Ann Nutr Metab. 2019;74 Suppl 3:38-44. doi: 10.1159/000500344
23. Chronic kidney disease of non-traditional cause and heat stress, 6, 2023 https://assets-global.website-files.com/6233557710220c5f2eafdabe/65b35d6e1f127636f264ddcb_ENBELResearchFactsheets_6_Chronickidneydisease_heatstress.pdf
24. Gallagher A, et al. Climate Change, Heat-Related Acute Kidney Disease, and the Need for Action. Am J Kidney Dis. 2023 May;81(5):501-503. doi: 10.1053/j.ajkd.2022.11.002
25. ILO Global Strategy on Occupational Safety and Health 2024–30 and plan of action for its implementation https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_norm/%40relconf/documents/meetingdocument/wcms_899157.pdf