2-7. Choroby zawodowe - przyczyny występowania i skutki

 W przypadku chorób zawodowych, w przeciwieństwie do wielu chorób samoistnych, zawsze znana jest przyczyna zachorowania. Stanowią ją szkodliwości środowiska pracy, jakkolwiek niekiedy wykazanie związku między przyczyną a skutkiem zdrowotnym jest trudne. W chorobach samoistnych możliwość wpływu na przyczynę choroby jest ograniczona, zwłaszcza gdy jest ona niedostatecznie poznana. W chorobach zawodowych istnieje prawie zawsze możliwość zmniejszenia stopnia narażenia na czynniki szkodliwe, jakkolwiek całkowita ich eliminacja jest zwykle nieosiągalna.

Nie ulega żadnej wątpliwości, że najistotniejsze znaczenie w zapobieganiu chorobom zawodowym ma zespół działań i środków zmierzających do zapewnienia pracownikowi bezpiecznych warunków pracy, czyli tzw. profilaktyka pierwotna, zwana również pierwszorzędową. Ta profilaktyka jest zadaniem złożonym, ale dominujący udział w jej realizacji przypada inżynierom i technikom, stąd potocznie bywa również nazywana profilaktyką techniczną.

Drugi rodzaj profilaktyki to profilaktyka wtórna, zwana również drugorzędową. Jej zadaniem jest monitorowanie stanu zdrowia pracowników w celu zapobiegania wystąpieniu choroby lub wykrycia skutków zdrowotnych w możliwie najwcześniejszym okresie, a w przypadku zachorowania podjęcie odpowiednich działań zapobiegających dalszemu postępowi choroby. W profilaktyce wtórnej dominujący jest udział lekarza, stąd bywa ona potocznie nazywana profilaktyką lekarską.

W praktyce profilaktyka chorób zawodowych realizowana jest przez kompleksowy system, w którym przeplatają się wzajemnie elementy profilaktyki pierwotnej i wtórnej  (2-7. slajd 2).

2-7. slajd 4

Prawidłowo zaplanowana działalność profilaktyczna winna się zaczynać już na etapie projektowania technologii produkcji.

Stanowi to zadanie pionu technicznego, ale już na tym etapie potrzebny jest udział higienisty i lekarza. Do nich należy ocena ryzyka skutków zdrowotnych związanych z planowanymi technologiami.

Czołowe miejsce w profilaktyce chorób zawodowych zajmuje higiena pracy. Jej głównym zadaniem jest wszechstronnie pojęta kontrola ryzyka związanego ze szkodliwościami środowiska pracy i minimalizacja tego ryzyka w możliwym do osiągnięcia zakresie. Realizacja tego zadania polega na identyfikacji czynników szkodliwych, ocenie stopnia zagrożenia oraz wskazaniu metod i działań prowadzących do ograniczenia tego zagrożenia. Do tego celu służą pomiary stężeń i natężeń czynników szkodliwych. Wartość tych pomiarów zależy od poprawnej metody i strategii ich wykonania. Częstotliwość pomiarów winna być zróżnicowana w zależności od występujących na stanowiskach pracy wahań stężeń i natężeń czynników szkodliwych.

Teoretycznie warunki pracy są oceniane jako bezpieczne, jeśli wyniki pomiarów czynników szkodliwych nie przekraczają najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń (NDS i NDN). Ryzyko skutków zdrowotnych oparte na kryterium wartości NDS i NDN winno być jednak oceniane ostrożnie z następujących powodów:

• normatywy higieniczne chronią około 95% populacji i mogą zawodzić w przypadkach zwiększonej wrażliwości osobniczej
• wyniki badań epidemiologicznych prowadzonych według poprawnej metody często przynoszą informacje o występujących skutkach zdrowotnych przy narażeniu nie przekraczającym wartości NDS i NDN. Zmusza to do obniżenia ustalonych wartości NDS i NDN jak to miało miejsce w przypadku pyłów zawierających azbest, krzemionkę, pył bawełny lub disiarczek węgla
• często mamy do czynienia z narażeniem mieszanym, czyli narażeniem na kilka różnych czynników szkodliwych, które mogą wykazywać działanie synergistyczne, antagonistyczne lub addycyjne.

W takich sytuacjach zawodzą normatywy ustalone dla pojedynczych czynników szkodliwych.

W profilaktyce chorób zawodowych ważne miejsce zajmuje także fizjologia pracy i ergonomia. Fizjologia pracy zajmuje się reakcją organizmu na takie obciążenia związane z pracą, jak: wysiłek fizyczny, praca zmianowa, niekorzystny mikroklimat, które nie są normowane przez wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń.

Głównym zadaniem ergonomii jest natomiast właściwa organizacja materialnego środowiska pracy oraz przystosowanie maszyn i urządzeń do możliwości psychofizycznych pracownika, a także dostosowanie pracownika do warunków środowiska pracy. Zadanie to nie może być rozwiązane wyłącznie przez medycynę pracy i wymaga współpracy inżynierów, fizjologów, zespołów ergonomicznych i lekarzy.

Zdrowie pracujących kształtowane jest również przez czynniki działające na sferę psychiczną, a także przez warunki socjoekonomiczne środowiska pracy i bytowania.

Udział medycyny w całym systemie ochrony zdrowia pracujących oceniany jest na około 20%. Profilaktyczne zadania lekarza rozpoczynają się od etapu badań wstępnych. Badania te mają na celu właściwy dobór kandydatów do pracy na określone stanowisko, z uwzględnieniem istniejących na tym stanowisku szkodliwości. Prawidłowa kwalifikacja kandydatów do pracy wymaga dokładnej znajomości warunków pracy i dostarczenia lekarzowi przez pracodawcę charakterystyki stanowiska pracy. Bardzo ważnym elementem profilaktyki chorób zawodowych są badania okresowe, które mają na celu wykrycie skutków zdrowotnych narażeń zawodowych w możliwie najwcześniejszym okresie. W ten sposób lekarz podstawowej opieki zdrowotnej jest głównie odpowiedzialny za wykrywalność wczesnych objawów choroby zawodowej, a jednostki właściwe do rozpoznawania chorób zawodowych jedynie weryfikują przypadki podejrzeń wystąpienia choroby zawodowej kierowane do nich celem ustalenia rozpoznania. Zakres i częstotliwość badań profilaktycznych, w zależności od rodzaju narażeń, regulują specjalne przepisy.

W zapobieganiu skutkom zdrowotnym szkodliwości zawodowych istotny udział ma sam pracownik. Może on przez odpowiednie zachowanie w miejscu pracy, przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy ograniczyć skutki narażeń zawodowych. Kondycja zdrowotna pracownika w dużym stopniu zależy od właściwego stylu życia, unikania nałogów (palenia tytoniu, nadużywania alkoholu) i odpowiedniego odżywiania.

Działanie chorobotwórcze niektórych szkodliwości zawodowych może być w istotnym stopniu modyfikowane przez wpływ nałogów i sposób odżywiania. Znany jest np. wyraźny synergizm między paleniem tytoniu a działaniem rakotwórczym azbestu. Zachowanie zdrowia i zapobieganie chorobom zawodowym może być w istotny sposób wspomagane przez rozwijanie w zakładzie pracy zasad promocji zdrowia i oświatę zdrowotną.