2-7. Choroby zawodowe - przyczyny występowania i skutki

Szkodliwości zawodowe można najogólniej podzielić na 4 podstawowe grupy:

• czynniki chemiczne,
• czynniki fizyczne,
• czynniki biologiczne,
• uciążliwości związane ze sposobem wykonywania pracy.

Istnieją również inne kryteria podziału, klasyfikujące szkodliwości zawodowe według skutków biologicznych związanych z ich działaniem lub zmian chorobowych określonych układów i narządów organizmu. Można tu przykładowo wymienić czynniki o działaniu toksycznym, zwłókniającym, drażniącym, alergizującym, rakotwórczym lub dzielić szkodliwości zawodowe w zależności od zmian chorobowych układu oddechowego, wątroby, nerek, narządu słuchu, układu ruchu czy układu nerwowego.

Warunkiem rozpoznana choroby zawodowej jest ustalenie związku przyczynowego między czynnikami szkodliwymi lub uciążliwymi środowiska pracy a stanem zdrowia pracownika, a ponadto dana choroba musi być wymieniona w wykazie chorób zawodowych. Ustalenie tego związku przyczynowego winno być oparte na zasadzie przeważającego prawdopodobieństwa, a nie niemożliwości wykluczenia. Spełnienie tych warunków bywa praktycznie trudne z następujących powodów:

• nie ma dostatecznie szczegółowych i wiarygodnych informacji o stopniu narażenia na czynniki szkodliwe; pomiary stężeń i natężeń czynników szkodliwych są wykonywane często wyrywkowo, nie zawsze według poprawnej metody czy strategii i rzadko obejmują cały okres pracy zawodowej pracownika
• objawy choroby zawodowej są często niespecyficzne i nie różnią się od chorób występujących z innych przyczyn, stąd prawdopodobieństwo związku przyczynowego objawów z narażeniem zawodowym jest bardzo zróżnicowane.

Istnieją takie choroby, jak pylice płuc czy zatrucia substancjami chemicznymi, które mogą być spowodowane wyłącznie przez szkodliwości występujące w środowisku pracy, i wówczas ustalenie związku przyczynowego tych chorób z pracą zawodową nie stwarza trudności.

W innych przypadkach stopień trudności ustalenia przyczyny choroby zawodowej jest nieco większy. Przykładem może tu być uszkodzenie słuchu spowodowane narażeniem na hałas lub zespół wibracyjny. W obu przykładach podobny obraz chorobowy może wystąpić w wyniku działania różnych przyczyn, np. zakażenia wirusowego lub bakteryjnego czy przyjmowanych leków uszkadzających narząd słuchu - w razie narażenia na hałas, albo choroba Raynaud - w razie narażenia na wibrację. Mimo to, w tych przypadkach stopień prawdopodobieństwa związku przyczynowego choroby z narażeniem zawodowym jest bardzo duży, gdyż częstość występowania zmian chorobowych u osób narażonych na hałas i wibrację jest wielokrotnie większa niż w populacji ogólnej.

Choroby zawodowe stanowią odrębną i trudną dziedzinę wiedzy medycznej, a zagrożenie tymi chorobami wiąże się nie tylko z odpowiedzialnością za ochronę zdrowia pracujących, lecz także z poważnymi skutkami ekonomicznymi obciążającymi państwo i całe społeczeństwo.