2-7. Choroby zawodowe - przyczyny występowania i skutki

Według najnowszej publikacji CHOROBY ZAWODOWE W POLSCE W 2023 ROKU (Beata Świątkowska, Wojciech Hanke - Instytut Medycyny Pracy Centralny Rejestr Chorób Zawodowych - Łódź 2024), w 2023 r. stwierdzono w Polsce 3002 przypadki choroby zawodowej. Najczęściej rejestrowano choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa – 1437 przypadków, tj. 47,9% ogółu chorób zawodowych. Zdecydowanie przeważał tu COVID-19 z 1084 przypadkami, stanowiąc 75,4% tej grupy. U 303 osób rozpoznano boreliozę (21,1% wszystkich chorób zakaźnych). Ponadto orzeczono 16 przypadków wirusowego zapalenia wątroby (12 przypadków WZW typu B, 4 – typu C), po 13 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu i gruźlicy oraz 8 przypadków innych chorób niż wymienione.

Drugą grupą pod względem liczby zgłaszanych schorzeń były pylice płuc – 578 przypadków (19,3% ogółu patologii zawodowych). Dominowały pylice górników kopalń węgla – 316 przypadków (54,7% w tej grupie), pylica azbestowa – 195 przypadków (33,7%) i pylica krzemowa – 54 przypadki (9,3%). Na trzecim miejscu znalazły się przewlekłe choroby narządu głosu – 353 przypadki, co daje 11,8% wszystkich chorób zawodowych. Dominowały niedowłady mięśni wewnętrznych krtani z wrzecionowatą niedomykalnością fonacyjną głośni i trwałą dysfonią – 227 stwierdzeń (64,3% w tej grupie) i wtórne zmiany przerostowe fałdów głosowych – 113 przypadków (32,0%).

Następną grupę stanowiły przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego stwierdzone u 272 osób (9,1% wszystkich przypadków chorób zawodowych). W 264 przypadkach był to zespół cieśni w obrębie nadgarstka, stanowiący 97,1% tej grupy. Przewlekłe choroby układu ruchu z liczbą 136 przypadków znalazły się na piątym miejscu, stanowiąc 4,5% ogólnej liczby chorób zawodowych. Największy udział w tej grupie miało przewlekłe zapalenie okołostawowe barku (51 przypadków, tj. 37,5% tej grupy), przewlekłe zapalenie ścięgna i pochewki oraz zapalenie nadkłykcia kości ramiennej (po 35 przypadków, tj. po 25,7%).

Kolejne miejsce zajął obustronny trwały ubytek słuchu – 72 przypadki – z udziałem 2,4% wśród wszystkich zarejestrowanych chorób zawodowych. Stwierdzono 61 przypadków nowotworów stanowiących 2,0% wszystkich chorób. Jako główny czynnik przyczynowy nowotworu najczęściej wymieniano azbest (34 przypadki), pyły zawierające wolną krystaliczną krzemionkę (11 przypadków) oraz benzen (4 przypadki). Najliczniej stwierdzane były nowotwory płuca (33 przypadki, tj. 54,1%) i międzybłoniaki opłucnej (17 przypadków, tj. 27,9%). Łączny udział siedmiu wymienionych grup patologii wynosił 97,0% wszystkich chorób zawodowych (ryc. 1, tabela 2). Odnotowano 21 przypadków astmy oskrzelowej (0,7% wszystkich przypadków chorób zawodowych). W 11 przypadkach (52,4% tej grupy) choroba była wywołana przez pyły mąki, zaś w 4 kolejnych (19,0%) przez pyły zwierzęce, sierść i alergeny pochodzenia zwierzęcego. Stwierdzono 18 przypadków zespołu wibracyjnego (co odpowiadało 0,6% stwierdzonych chorób), 16 przypadków chorób skóry (0,5% ogółu stwierdzonych chorób), 15 przypadków chorób opłucnej i osierdzia (co odpowiada w przybliżeniu również 0,5% przypadków) oraz 13 przypadków zewnątrzpochodnego alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych (0,4% ogółu stwierdzonych chorób). Jeszcze mniejszy udział miały: alergiczny nieżyt nosa (5 przypadków, tj. 0,2% stwierdzonych chorób zawodowych), zatrucia ostre i przewlekłe lub ich następstwa (2 przypadki, czyli 0,1%), a następnie przedziurawienie przegrody nosa, przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli oraz choroby układu wzrokowego (w 2023 r. odnotowano po 1 przypadku każdej z tych chorób zawodowych).

Główne źródła błędów w statystyce chorób zawodowych wynikają z niewłaściwego stosowania kryteriów diagnostycznych i nieprawidłowej definicji grup zwiększonego ryzyka. Przykładem niedoszacowania są nowotwory pochodzenia zawodowego. Rocznie stwierdza się zaledwie kilkadziesiąt przypadków, a według niektórych wyliczeń winny one stanowić 1 ÷ 5% wszystkich nowotworów. Główną przyczyną tego zjawiska jest długi okres utajenia rozwoju choroby, a największa liczba zachorowań występuje po ustaniu zatrudnienia - u emerytów i rencistów. Istnieją również argumenty przemawiające za niedoszacowaniem chorób narządu ruchu, skóry, astmy zawodowej oraz niektórych pylic, w szczególności pylicy azbestowej.

Przykładem przeszacowania są przewlekłe choroby narządu głosu związane z nadmiernym wysiłkiem głosowym.

Statystyka zapadalności na choroby zawodowe może być modyfikowana przez takie czynniki, jak: intensyfikacja lekarskich badań diagnostycznych, wyniki badań epidemiologicznych prowadzonych przez różne instytucje naukowe, liberalizacja kryteriów diagnostycznych czy zmiany w przepisach prawnych.

Z tych różnych powodów statystyka nie odzwierciedla w prawdziwy sposób rzeczywistej zapadalności na choroby zawodowe, nie obrazuje również istniejącego poziomu zagrożeń w środowisku pracy i nie jest dobrym sprawdzianem jakości pracy lekarzy sprawujących profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracującymi.

W Polsce i w innych państwach jest jedynie prowadzona statystyka zapadalności na choroby zawodowe, czyli liczba nowych zachorowań w ciągu roku. Nie jest natomiast prowadzona statystyka chorobowości, czyli liczba żyjących osób dotkniętych chorobą zawodową. Można jedynie dokonać przybliżonego oszacowania. Zakładając, że rocznie stwierdza się 11.000 nowych przypadków chorób zawodowych i około 80% z nich ma charakter nieodwracalny, a okres przeżycia od momentu rozpoznania wynosi kilkanaście lat, ocena szacunkowa prowadzi do wniosku, że w Polsce żyje obecnie około 100 000 osób dotkniętych chorobą zawodową. Jest to zatem populacja dużego miasta, co obrazuje właściwy wymiar i znaczenie zdrowotne, społeczne i ekonomiczne problemu chorób zawodowych, zważywszy, że są one zawinione przez niewłaściwe warunki pracy i niedoskonałości systemu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi.