2-4. Obowiązki pracodawcy i pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy

Wszystkie materiały i procesy technologiczne, przed ich zastosowaniem w produkcji, powinny być sprawdzone w celu ustalenia ich szkodliwości dla zdrowia pracowników i podjęcia odpowiednich środków profilaktycznych (art. 220 § 1). Niedopuszczalne jest stosowanie substancji chemicznych i ich mieszanin nieoznakowanych w sposób widoczny, umożliwiający ich identyfikację. Niedopuszczalne jest stosowanie substancji niebezpiecznej, mieszaniny niebezpiecznej, substancji stwarzającej zagrożenie lub mieszaniny stwarzającej zagrożenie bez posiadania aktualnego spisu tych substancji i mieszanin oraz kart charakterystyki, a także opakowań zabezpieczających przed ich szkodliwym działaniem, pożarem lub wybuchem. Stosowanie substancji niebezpiecznej, mieszaniny niebezpiecznej, substancji stwarzającej zagrożenie lub mieszaniny stwarzającej zagrożenie jest dopuszczalne pod warunkiem zastosowania środków zapewniających pracownikom ochronę ich zdrowia i życia. W przypadkach, w których dla ustalenia stopnia szkodliwości materiałów i procesów technologicznych konieczne jest przeprowadzenie badań, badania takie wykonują jednostki wymienione w załączniku do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. w sprawie wykazu jednostek upoważnionych do przeprowadzania badań materiałów i procesów technologicznych w celu ustalenia stopnia ich szkodliwości dla zdrowia oraz zakresu tych badań (Dz.U. 2022 poz. 2379), wydanym na podstawie upoważnienia zawartego w art. 220 § 2 pkt 1 Kodeksu pracy. Konieczność przeprowadzenia takich badań będzie uzasadniona w szczególności w przypadkach zastosowania nowych materiałów i technologii o nie ustalonym jeszcze stopniu szkodliwości i braku danych dotyczących norm higienicznych (NDS i NDN).

Niedopuszczalne jest:

• stosowanie materiałów i procesów technologicznych bez uprzedniego ustalenia stopnia ich szkodliwości dla zdrowia pracowników i podjęcia odpowiednich środków profilaktycznych (art. 220. § 1),
• stosowanie substancji chemicznych i ich mieszanin nie oznakowanych w sposób widoczny i umożliwiający ich identyfikację (art. 221 §1),
• stosowanie substancji i niezabezpieczonej mieszaniny niebezpiecznej, substancji stwarzającej zagrożenie lub mieszaniny stanowiącej zagrożenie bez posiadania aktualnego spisu tych substancji i mieszanin oraz kart charakterystyki, a także opakowań zabezpieczających przed ich szkodliwym działaniem, pożarem lub wybuchem (art. 221 §2).

Stosowanie niebezpiecznych substancji i niezabezpieczonej mieszaniny niebezpiecznej, substancji stwarzającej zagrożenie lub mieszaniny stanowiącej zagrożenie jest dopuszczalne pod warunkiem zastosowania środków zapewniających pracownikom ochronę ich zdrowia i życia (art. 221 §3).

Pracodawca zatrudniający pracowników w warunkach narażenia na działanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym jest obowiązany:

• zastępować te substancje i ich mieszaniny mniej szkodliwymi dla zdrowia lub stosować inne dostępne środki ograniczające stopień narażenia, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki,
• rejestrować wszystkie rodzaje prac w kontakcie z substancjami, ich mieszaninami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub prawdopodobnym działaniu rakotwórczym.

Wykaz substancji o działaniu rakotwórczym lub mutagennym określa Minister Zdrowia i Opieki Społecznej w porozumieniu z właściwymi ministrami (art. 222 § 3).

W razie zatrudniania pracownika w warunkach narażenia na działanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym, pracodawca zastępuje te substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne mniej szkodliwymi dla zdrowia lub stosuje inne dostępne środki ograniczające stopień tego narażenia, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.

Pracodawca rejestruje wszystkie rodzaje prac w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym, określonymi w wykazie, o którym mowa w § 3, a także prowadzi rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach.

Minister właściwy do spraw zdrowia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw pracy określi, w drodze rozporządzenia:

1. wykaz substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym i sposób ich rejestrowania,
2. sposób prowadzenia rejestru prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym,
3. sposób prowadzenia rejestru pracowników zatrudnionych przy pracach, o których mowa w pkt 2,
4. wzory dokumentów dotyczących poziomu narażenia pracowników na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym oraz sposób przechowywania i przekazywania tych dokumentów do podmiotów właściwych do rozpoznawania lub stwierdzania chorób zawodowych,
5. szczegółowe warunki ochrony pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym,
6. warunki i sposób monitorowania stanu zdrowia pracowników zatrudnionych przy pracach, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym, uwzględniając zróżnicowane właściwości substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym, ich zastosowanie oraz konieczność podjęcia niezbędnych środków zabezpieczających przed zagrożeniami wynikającymi z ich stosowania.

W razie zatrudniania pracownika w warunkach narażenia na działanie szkodliwych czynników biologicznych pracodawca stosuje wszelkie dostępne środki eliminujące narażenie, a jeżeli jest to niemożliwe - ograniczające stopień tego narażenia, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki (art. 222¹ § 1).

Pracodawca zobowiązany jest do oceny narażenia pracowników na działanie szkodliwych czynników biologicznych, prowadzenia rejestru prac narażających pracowników na działanie szkodliwych czynników biologicznych oraz rejestru pracowników zatrudnionych przy takich pracach. Szczegółowe wymagania w tym zakresie oraz klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych, wykaz prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych, szczegółowe warunki ochrony pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez szkodliwe czynniki biologiczne określa ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz. U. Nr 81, poz. 716, z późn. zm.)

W znowelizowanym Kodeksie pracy wprowadzono również obowiązek ochrony pracownika przed promieniowaniem jonizującym pochodzącym ze źródeł sztucznych i naturalnych.

Dopuszczalna dawka promieniowania jonizującego pochodzącego ze źródeł naturalnych, otrzymywana przez pracownika, nie może przekraczać dawek ustalonych dla sztucznych źródeł promieniowania jonizującego (art. 223 §1 i 2).

Przepis art. 224 wypełnia lukę, jaka zaistniała w polskim ustawodawstwie w związku z brakiem ustawowej regulacji dotyczącej przeciwdziałania nadzwyczajnym zagrożeniom (katastrofom).

W celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia nadzwyczajnych zagrożeń zobowiązano pracodawców, którzy prowadzą działalność stwarzającą możliwość wystąpienia nagłego niebezpieczeństwa dla życia i zdrowia pracowników, do zapewnienia:

• odpowiednich do rodzaju niebezpieczeństwa urządzeń i sprzętu ratowniczego,
• należycie przeszkolonej obsługi tych urządzeń i sprzętu,
• udzielenia pierwszej pomocy poszkodowanym.