1-1. Ergonomia – pojęcia podstawowe

Ergonomia to stosunkowo młoda dziedzina nauki. Jej nazwa pochodzi z języka greckiego: ergon – praca, nomos – prawo, zasada. Oznacza więc „naukę o pracy” – o racjonalnym, zdrowym i skutecznym wykorzystywaniu sił i zdolności człowieka w środowisku pracy.

Twórcą pojęcia ergonomia był polski przyrodnik prof. Wojciech Bogumił Jastrzębowski. W 1857 roku opublikował w poznańskim czasopiśmie Przyroda i Przemysł pionierski tekst pt. „Rys Ergonomji, czyli Nauki o Pracy, opartej na prawdach poczerpniętych z Nauki Przyrody”. Zaproponował w nim definicję ergonomii jako: „Nauki o Pracy, czyli o używaniu nadanych człowiekowi od Stwórcy sił i zdolności”. Mimo innowacyjności swojej koncepcji, Jastrzębowski nie doczekał się uznania za życia. Jego idee zostały odkryte na nowo dopiero sto lat później.

Rozwój ergonomii na świecie:

• 1949 – w Wielkiej Brytanii powstało pierwsze na świecie Towarzystwo Badań Ergonomicznych (ERS).
• 1957 – w USA założono Human Factors Society (HFS).
• 1959 – w Oxfordzie odbyła się pierwsza międzynarodowa konferencja ergonomiczna; powstało Międzynarodowe Stowarzyszenie Ergonomiczne (IEA).
• 1977 – w Polsce założono Polskie Towarzystwo Ergonomiczne (PTErg), które do dziś działa jako członek IEA.

Ergonomia jako nauka stosowana nie posiada jednej, uniwersalnej definicji. Różne środowiska naukowe i organizacje formułują jej znaczenie w sposób uzupełniający się, podkreślając różne aspekty – biologiczne, techniczne, społeczne czy organizacyjne. Poniżej przedstawiamy wybrane, uznane definicje ergonomii.

1. Polskie Towarzystwo Ergonomiczne (1983)
   Ergonomia to: „Nauka stosowana, zmierzająca do optymalnego dostosowania narzędzi, maszyn, urządzeń, technologii, organizacji i materialnego środowiska pracy oraz przedmiotów powszechnego użytku do wymagań i potrzeb fizjologicznych, psychicznych i społecznych człowieka”.
   • Główne akcenty: praktyczne zastosowanie, szerokie spektrum obszarów (praca, technologia, przedmioty codziennego użytku), potrzeby człowieka.
2. Międzynarodowe Stowarzyszenie Ergonomiczne (IEA, 1967)
   „Ergonomia zajmuje się związkami zachodzącymi pomiędzy człowiekiem a jego zajęciem, sprzętem i otoczeniem w najszerszym znaczeniu, włączając w to pracę, wypoczynek, sytuację w domu i w podróży”.
   • Główne akcenty: kompleksowe ujęcie życia człowieka – nie tylko w pracy, ale też w czasie wolnym, w domu i w podróży.
3. Międzynarodowe Biuro Pracy (ILO, 1961)
   Ergonomia to: „Łączne zastosowanie nauk biologicznych i technicznych dla zapewnienia, w stosunkach pomiędzy człowiekiem a pracą, optymalizacji warunków wzajemnego dostosowania, w celu zwiększenia wydajności pracy i przyczynienia się do pomyślności pracownika”.
   • Główne akcenty: współdziałanie biologii i techniki, cel: efektywność i dobro pracownika.
4. Komitet Ergonomii Polskiej Akademii Nauk (1982)
   „Zadaniem ergonomii jest optymalne dostosowanie wytworów materialnych człowieka i warunków ich użytkowania do właściwości psychicznych i fizjologicznych człowieka, uwzględniając czynniki środowiska materialnego oraz środowiska społecznego.

Celem ergonomii jest zapewnienie dobrostanu człowieka (zadowolenia, dobrego samopoczucia, satysfakcji, poczucia komfortu) w systemie człowiek–technika, zarówno w działalności zawodowej, jak i pozazawodowej”.

• • Główne akcenty: dobrostan człowieka, system człowiek–technika, uwzględnienie warunków fizycznych i społecznych.

Można wyróżnić następujące elementy pojawiające się w różnych definicjach ergonomii:

1. jest to nauka stosowana (w odróżnieniu od nauk teoretycznych) dlatego, że tematyka badań wynika z zapotrzebowania praktycznego, a dorobek naukowy może i powinien być weryfikowany przez zaprojektowanie i zrealizowanie zmian w zastanej rzeczywistości;
2. charakteryzuje się humanocentryzmem, tzn. ocena rozwiązań technicznych i organizacyjnych, związanych ze współdziałaniem człowieka i środków technicznych, dokonywana jest przy założeniu, że dobro (dobrostan) człowieka musi być traktowane priorytetowo w stosunku do kryteriów technicznych lub ekonomicznych, co w kontekście inżynierskim przekłada się na zasadę, zgodnie z którą technikę należy dostosować (doprojektować, dopasować) do człowieka, a człowieka do techniki – jedynie w ograniczonym zakresie;
3. akcentowana jest konieczność harmonijnego, efektywnego współdziałania człowieka i środków technicznych;
4. zainteresowania ergonomii dotyczą określonego systemu działania, złożonego z podsystemu ludzkiego i podsystemu technicznego;
5. zainteresowania ergonomii rozciągają się na wszystkie przejawy kontaktów człowieka ze środkami technicznymi, mające miejsce podczas pracy, nauki, rekreacji, sportu, podróży, zajęć domowych, leczenia, rehabilitacji, wspomagania niepełnosprawności itd.

Celem ergonomii nie jest idealizm ani działalność charytatywna – przeciwnie, działania ergonomiczne mają na celu zwiększenie efektywności człowieka, ale bez nadmiernego wysiłku czy pogorszenia warunków pracy. Lepsza jakość ergonomiczna (czyli ergonomiczność) narzędzi, maszyn i środowiska pracy przynosi konkretne korzyści, m.in.:

Korzyści dla pracodawcy i organizacji:

• większa wydajność i jakość pracy,
• mniej błędów i braków,
• mniejsze koszty zdrowotne i wypadkowe,
• efektywniejsze wykorzystanie czasu pracy,
• niższa absencja chorobowa
• lepszy wizerunek pracodawcy.

Korzyści dla pracownika:

• mniejsze zmęczenie i obciążenie fizyczne,
• większe poczucie bezpieczeństwa,
• satysfakcja z pracy,
• lepsza motywacja i dobre samopoczucie,
• przyjemność z użytkowania narzędzi i urządzeń.

Wniosek: ergonomia to inwestycja w jakość, efektywność i zdrowie, korzystna zarówno dla pracowników, jak i dla organizacji.

Koszty braku ergonomii

Niedostateczna jakość ergonomiczna, czyli złe dostosowanie narzędzi, stanowisk i warunków pracy do potrzeb i możliwości człowieka, prowadzi do licznych strat – zarówno ekonomicznych, jak i społecznych. Można je podzielić na trzy podstawowe kategorie:

1. Straty ekonomiczne bezpośrednie – to takie, które można wprost oszacować finansowo. Należą do nich m.in.:
   • spadek wydajności pracy z powodu przemęczenia, hałasu, niewłaściwego oświetlenia lub zbyt wysokiej temperatury,
   • większa liczba braków i błędów w pracy,
   • koszty związane z wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i absencją chorobową.
2. Straty ekonomiczne pośrednie – trudne do bezpośredniego zmierzenia, ale wywierające wpływ na funkcjonowanie organizacji. Przykłady:
   • pogorszenie stanu zdrowia pracowników,
   • wysoka rotacja kadry,
   • zniszczenia materiałów, narzędzi i maszyn wynikające z niedbałości czy braku zaangażowania.
3. Straty moralne i społeczne – nie dają się przeliczyć na pieniądze, ale znacząco wpływają na jakość pracy i życia pracowników. Zalicza się do nich:
   • zmęczenie i pogorszone samopoczucie,
   • niski poziom motywacji i etosu pracy,
   • brak poczucia sprawczości,
   • apatia i spadek potrzeby samorealizacji.

Podsumowując, niski poziom ergonomii to nie tylko problem komfortu użytkownika – to realne straty zdrowotne, organizacyjne i społeczne, których można uniknąć poprzez odpowiednie projektowanie środowiska pracy.