6-11. Czynniki biologiczne

Szkodliwe czynniki biologiczne w środowisku pracy klasyfikuje się najczęściej według zasad systematyki przyrodniczej, począwszy od organizmów najniższych (priony, wirusy), aż do organizmów najwyżej zorganizowanych (ssaki i wytwarzane przez nie alergeny). Należy wyraźnie powiedzieć, że liczba znanych nam dziś czynników biologicznych jest niewielka. Mimo ogromnego postępu w naukach biologicznych liczba poznanych do dziś gatunków mikroorganizmów nie przekracza 156 tysięcy, co stanowi około 9% szacunkowej liczby gatunków występujących w świecie (tabela 1) [6]. Klasyfikacja zagrożeń biologicznych w środowisku pracy, zamieszczona w załączniku III do dyrektywy 2000/54/WE [4] obejmuje ogółem 508 czynników, w większości zakaźnych lub inwazyjnych. Lista uwzględnia najnowszy stan wiedzy naukowej w odniesieniu do taksonomii, nomenklatury, klasyfikacji i cech czynników biologicznych oraz istnienie nowych czynników i obejmuje łącznie 508 szkodliwych czynników biologicznych, w tym: 197 bakterii i podobnych organizmów, 173 wirusy, sześć czynników pasażowalnych encefalopatii gąbczastych (prionów), 91 pasożytów i 41 grzybów. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2020 r. [5] uwzględnia nieco więcej bo 518 czynników, w tym 206 bakterii, 174 wirusy, 91 pasożytów, 41 grzybów oraz 6 czynników TSE sklasyfikowanych do grup ryzyka 2 - 4 zgodnie z wymienionymi kryteriami. W polskiej monografii [2], obejmującej szerzej SCB o działaniu alergizującym i toksycznym, sklasyfikowano ogółem 650 czynników lub grup czynników: 6 prionów, 137 wirusów, 186 bakterii, 75 grzybów, 83 pasożyty, 90 czynników roślinnych i 73 czynniki zwierzęce (inne niż pasożyty). (6-11. slajd 2).

6-11. slajd 2

Należy podkreślić, że faktyczna liczba biologicznych czynników zagrożenia zawodowego jest w rzeczywistości znacznie większa, ponieważ szkodliwe działanie wielu z nich (zwłaszcza alergenów) nie zostało dotąd powiązane z wykonywaniem określonego zawodu, a zmiany genotypowe mogą doprowadzić do pojawienia się mutacji np. czynników zakaźnych, stanowiąc nowe poważne zagrożenie zawodowe.

 

Tabela 1. Szacunkowa liczba gatunków mikroorganizmów na świecie [6].

Zawodowe zagrożenia biologiczne można klasyfikować również na podstawie innych kryteriów, takich jak środowisko występowania, sposób przenoszenia i stopień ryzyka, jaki przedstawiają one dla narażonych pracowników. Według tego ostatniego kryterium, najczęściej dzieli się zagrożenia biologiczne na cztery grupy: grupa 1 – czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne; grupa 2 – czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenianie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne i zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia; grupa 3 – czynniki, które mogą wywołać u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, rozprzestrzenianie się ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne i zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia; grupa 4 – czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, rozprzestrzenienie się ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne i zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia [2-5, 8, 11].