6-11. Czynniki biologiczne

Szkodliwe czynniki biologiczne (SCB) w środowisku pracy to takie mikro- i makroorganizmy oraz struktury i substancje przez nie wytwarzane, które występując w środowisku pracy wywierają szkodliwy wpływ na organizm ludzki i mogą być przyczyną chorób pochodzenia zawodowego [1, 2],  (6-11. slajd 1).

6-11. slajd 1

Ta szeroka definicja, akceptowana przez znawców problemu, obejmuje zatem nie tylko drobnoustroje wywołujące choroby zakaźne, lecz także mikro- i makroorganizmy wywołujące choroby i dolegliwości o podłożu alergicznym, toksycznym i nowotworowym, a także spełniające funkcję wektorów (przenosicieli) chorobotwórczych zarazków. Zatem obejmuje ona nie tylko mikroorganizmy (do których zaliczamy wirusy, bakterie, grzyby i pierwotniaki), lecz także organizmy większe (czyli makroorganizmy), które w przeciwieństwie do mikroorganizmów możemy zobaczyć gołym okiem (np. krwiopijne owady lub kleszcze, a także pewne struktury makroorganizmów np. pyłki kwiatowe o działaniu alergizującym).

Obejmuje ona również szkodliwe substancje wydalane do środowiska zewnętrznego w sposób naturalny przez mikroorganizmy (np. endotoksyna bakteryjna, glukany, mikotoksyny, lotne związki organiczne) lub makroorganizmy (toksyny we włoskach parzących niektórych owadów, alergeny białkowe w wydalinach roztoczy, ptaków i ssaków) bądź uwalniające się w wyniku przemysłowego przetwarzania tkanek roślinnych lub zwierzęcych (np. alergeny zawarte w pyle z rozdrobnionych roślin lub sproszkowanych enzymów ssaków).

Należy wyraźnie zaznaczyć, że dzisiejszy stan wiedzy w pełni uprawnia do takiego właśnie holistycznego definiowania i postrzegania SCB jako tych odpowiedzialnych za występowanie niekorzystnych efektów zdrowotnych w środowisku pracy. Na tym tle, definicje zawarte w dyrektywie 2000/54/WE (w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie czynników biologicznych w miejscu pracy) oraz jej nowelizacją [3, 4] oraz wywodzącym się z niej rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki [5] są nieprecyzyjne i nie obejmują wszystkich znanych już dziś czynników, o których wiadomo, że są odpowiedzialne za szereg chorób, dolegliwości czy obserwowanych u pracowników niekorzystnych symptomów.

Sztandarowym tu przykładem może być endotoksyna, składnik zewnętrznej warstwy ściany komórkowej bakterii Gram-ujemnych. W sytuacji, w której spośród 650 dziś nam znanych biologicznych czynników zagrożenia zawodowego, endotoksyna jest pod względem immunologicznej reaktywności jednym z najlepiej rozpracowanych związków chemicznych pochodzenia mikrobiologicznego, dla której w najbliższych latach zostanie wypracowana (w oparciu o relację dawka-skutek zdrowotny) i prawdopodobnie ogólnie przyjęta wartość dopuszczalnego stężenia, według definicji zawartych we wspomnianych powyżej aktach prawnych, nie jest uznawana za szkodliwy czynnik biologiczny. Stąd też na potrzeby oceny zagrożeń SCB w środowisku pracy, przytoczona powyżej nowoczesna definicja biologicznych szkodliwości zawodowych powinna być szeroko stosowana.