6-9. Substancje chemiczne

Ogólne zasady oceny ryzyka zawodowego, w tym również ryzyka zawiązanego z narażeniem na substancje chemiczne, podaje Polska Norma PN-N-18002:2011 . Norma ta zaleca tam, gdzie jest to możliwe oszacować ryzyko zawodowe na podstawie wielkości charakteryzujących narażenie, a więc w przypadku substancji chemicznych – wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń - NDS, NDSCh, NDSP oraz wyniki pomiarów stężeń substancji chemicznych w środowisku pracy.

Rys. 13. Kryteria oceny

Prawdopodobieństwo wystąpienia szkodliwego skutku zdrowotnego wynikającego z oddziaływania tych substancji na pracownika praktycznie nie występuje, gdy wartości wskaźników narażenia są mniejsze lub równe wartościom normatywów higienicznych. Tylko w przypadku związków o działaniu rakotwórczym istnieje możliwość wystąpienia choroby nowotworowej z prawdopodobieństwem 10^-4 lub 10³.

Natomiast, gdy wyznaczone wskaźniki narażenia są większe od wartości normatywów higienicznych, istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia szkodliwych dla zdrowia skutków. Rodzaj tych skutków jest uzależniony od substancji szkodliwej, natomiast ciężkość następstw zdrowotnych zależy od krotności przekroczenia najwyższego dopuszczalnego stężenia, najwyższego dopuszczalnego stężenia chwilowego lub pułapowego. Najniebezpieczniejsze w skutkach, tj. zagrażające życiu pracowników, jest przekroczenie wartości NDSP. Dotyczy to substancji, które w czasie krótkiej ekspozycji mogą powodować ostre odczyny zapalne błon śluzowych oczu i górnych dróg oddechowych lub stany skurczowe dróg oddechowych.

Można wyróżnić trzy poziomy ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na szkodliwe substancje chemiczne, dla który są ustalone wartości normatywów higienicznych w krajowym ustawodawstwie:

• ryzyko małe (M) - pomijalne –– jeżeli wyznaczone wskaźniki narażenia przy ocenie zgodności warunków pracy z wartościami NDS oraz dodatkowo NDSCh lub NDSP są mniejsze niż 0,5 tych wartości
• ryzyko średnie (Ś) - akceptowalne –– jeżeli wyznaczone wskaźniki narażenia są równe lub większe od 0,5 wartości dopuszczalnych NDS, NDSCh lub NDSP, ale nie przekraczają tych wartości
• ryzyko duże (D) - nieakceptowalne –– jeżeli wskaźniki narażenia są większe od wartości dopuszczalnych NDS, NDSCh lub NDSP.

Przyjęta zasada oceny ryzyka zawodowego nie dotyczy substancji o działaniu rakotwórczym prawdopodobnie rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym.

Rys. 14. Ocena ryzyka dla czynników chemicznych z ustanowionymi NDS

W przypadku występowania tych substancji w środowisku pracy ryzyko dla wszystkich pracowników jest zawsze ryzyko duże – jeżeli wskaźniki narażenia są równe lub większe od 0,1 wartości dopuszczalnych NDS. Natomiast, gdy stężenia w powietrzu są mniejsze od 0,1 NDS to ryzyko szacuje się jako średnie.

Ze względu na odrębne przepisy regulujące pracę młodocianych oraz kobiet w ciąży i okresie karmienia , ocena ryzyka dla tych grup pracowników również odbiega w niektórych przypadkach od przyjętej zasady. Dotyczy to prac wykonywanych przez młodocianych oraz kobiety w ciąży i w okresie karmienia zatrudnionych w warunkach narażenia na substancje chemiczne wymienione w wykazach prac wzbronionych tym grupom pracowników. Ryzyko zawodowe w tych przypadkach należy oszacować jako duże.

Wykorzystując powyższą zasadę ocena ryzyka zawodowego może być jedynie przeprowadzona dla   substancji chemicznych i pyłowych, które posiadają ustalone normatywy higieniczne rozporządzeniem w krajowych przepisach. Jest to niewielka liczba substancji, w porównaniu do liczby ok. 30 000 czynników chemicznych, powszechnie stosowanych w państwach Unii Europejskiej. Z tego względu dla czynników chemicznych nie posiadających ustalonych wartości normatywnych w przepisach krajowych, zaleca się pracodawcy ustalenie własnych kryteriów dopuszczalności ryzyka zawodowego z uwzględnieniem opinii ekspertów z dziedziny BHP, własnych doświadczeń oraz doświadczeń i opinii pracowników, co niestety jest bardzo skomplikowanym i trudnym do realizacji zadaniem.

Modele do bezpomiarowej oceny ryzyka

Bezpomiarowe metody oceny narażenia i ryzyka zawodowego to metody pozwalające na przewidywanie stężenia niebezpiecznej substancji chemicznej w powietrzu środowiska pracy z wykorzystaniem modeli bezpomiarowych. Główna zasada działania takich modeli to jakościowy sposób oceny i zarządzania ryzykiem stwarzanym przez niebezpieczne substancje chemiczne.

W języku angielskim modele do szacowania narażenia inhalacyjnego bezpłatnie udostępnione on-line to, m.in. MEASE, ECETOC TRA, czy EMKG-Expo-Tool. Jednocześnie należy pamiętać, że zgodnie z wymaganiami Kodeksu pracy (Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141) oraz Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, obowiązkiem pracodawcy jest przeprowadzanie pomiarów stężeń substancji chemicznych i pyłów w powietrzu na stanowiskach pracy. Ponieważ jednak, jest to możliwe jedynie dla substancji o ustalonych wartościach najwyższych dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy w Polsce, dla czynników chemicznych, nieposiadających ustalonych wartości normatywnych w przepisach krajowych, pracodawcy zaleca się ustalenie własnych kryteriów dopuszczalności ryzyka zawodowego. W rozwiązywaniu tego typu problemów mogą być pomocne bezpomiarowe metody oceny narażenia. Modele takie służą do m.in.:

• wstępnej przesiewowej ocenie narażenia inhalacyjnego pracowników związanego z narażeniem na substancje chemiczne w zakładach pracy,
• spełnianiu wymagań Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych,
• spełnieniu wymagań Rozporządzenia w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów REACH.

Program w bazie CHEMPYŁ

W bazie CHEMPYŁ (www.ciop.pl/chempyl) przygotowany został w 2016 r. prosty program komputerowy dostępny bezpłatnie on-line do oceny ryzyka związanego z narażeniem na niebezpieczne substancje chemiczne. Program opracowano w CIOP-PIB na bazie COSHH Essentials, tj. Podstawy kontroli substancji niebezpiecznych dla zdrowia, przygotowanego przez HSE (Health and Safety Executive, tj. Instytut Nadzoru BHP) zgodnie z wytycznymi do Dyrektywy 98/24/WE, (Praktyczne wytyczne o charakterze niewiążącym w sprawie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed ryzykiem związanym ze środkami chemicznymi w miejscu pracy, Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Równości Szans). Warto podkreślić, że została ona zmodyfikowana i wzbogacona o klasyfikację wg rozporządzenia CLP (zwroty H), a także możliwość oceny ryzyka dla przypadku zatrudniania młodocianych i kobiet w ciąży. Program ten pozwala na jakościową ocenę ryzyka metodą jakościową na wybranym stanowisku pracy. Zastosowana metoda umożliwia dokonanie oceny zagrożenia i określenie potrzeby wprowadzenia środków prewencji. Obejmuje ona 4 poziomy ryzyka przy uwzględnieniu 3 zmiennych procesu: kategoria zagrożenia A-E, skłonność substancji do przedostawania się do środowiska oraz ilość stosowanej substancji chemicznej.

Wyznaczony w efekcie poziom ryzyka jest połączony z odpowiednią strategią prewencji, przy uwzględnieniu ogólnych zasad zapobiegania ryzyku wynikających z art. 5 Dyrektywy 98/24/WE. Ocena końcowa dotyczy ryzyka stwarzanego przez wszystkie substancje chemiczne występujące na danym stanowisku pracy i dokonana jest na podstawie ryzyka dla substancji chemicznej stwarzającej największe zagrożenie.

Program pozwala na szybką i w pełni automatyczną ocenę ryzyka, wymaga wprowadzenia zaledwie kilku podstawowych danych, podczas gdy większość niezbędnych informacji automatycznie uzupełnia z bazy niebezpiecznych substancji chemicznych dostępnej w CHEMPYŁ.

Wejście do programu możliwe jest z menu serwisu CHEMPYŁ poprzez wybór następujących opcji: BEZPOMIAROWE METODY OCENY NARAŻENIA I RYZYKA ZAWODOWEGO i dalej Jakościowa metoda oceny ryzyka lub też bezpośrednio ze strony: https://www.ciop.pl/PORMJ.

Program stanowi proste i łatwe w obsłudze narzędzie do oceny ryzyka zawodowego dla substancji chemicznych. Jest to istotna pomoc pracodawcom i specjalistom ds. BHP w ocenie ryzyka szczególnie dla czynników chemicznych, nieposiadających ustalonych wartości normatywnych w przepisach krajowych, kiedy pracodawcy zaleca się ustalenie własnych kryteriów dopuszczalności ryzyka zawodowego. Po zakończeniu oceny ryzyka program daje możliwość utworzenia i wyświetlenia dokumentu podsumowującego z wynikiem przeprowadzonej oceny na wytypowanym stanowisku pracy. 

Podczas dokonywania oceny ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na czynniki chemiczne z wykorzystaniem aplikacji podanej w CHEMPYŁ są uwzględnianie trzy zmienne:

• podstawowe zagrożenie daną substancją chemiczną - kategoria zagrożenia oceniona na podstawie zwrotów Hokreślających zagrożenie,
• skłonność substancji do przedostawania się do środowiska: lotność w przypadku cieczy, zdolność tworzenia pyłu w przypadku ciał stałych,
• ilość substancji użyta w ocenianej operacji.

Podstawowe zagrożenie daną substancji jest bardzo istotną cechą, która powinna być uwzględniana w ocenie ryzyka zawodowego. Na podstawie zwrotów wskazujących rodzaj zagrożenia (zwroty H), umieszczonych na etykiecie lub podanych w karacie charakterystyki stosowanego produktu, czynniki chemiczne należy sklasyfikować do 5 kategorii zagrożenia – A, B, C, D i E. 

Rys. 15a. Wyznaczanie kategorii zagrożenia

Rys. 15b. Wyznaczanie kategorii zagrożenia

Rys. 15c. Wyznaczanie kaategorii zagrożenia

Rys. 15d. Wyznaczanie kategorii zagrożenia

Kolejną zmienną rozpatrywaną przy ocenie ryzyka zawodowego związanego z narażeniem na czynniki chemiczne jest ich skłonność do przedostawania się do środowiska. Uwzględniając w przypadku cieczy jej lotność i temperaturę roboczą które definiują zdolność substancji do parowania, a w przypadku ciał stałych – skłonność do tworzenia pyłów należy dokonać klasyfikacji czynników chemicznych do trzech kategorii: wysoka, średnia lub niska skłonność przedostawania się do środowiska. W przypadku wątpliwości substancje powinny być klasyfikowane do wyższej kategorii.

Rys. 16. Poziom lotności cieczy

Rys. 17. Skłonność ciał stałych do tworzenia pyłów

Trzecią zmienną uwzględnianą w ocenie ryzyka jest ilość substancji użyta w ocenianym procesie. W zależności od masy lub objętości wykorzystywanych czynników chemicznych ilość jest klasyfikowana jako mała, średnia i duża.

Rys. 18. Klasyfikacja czynników chemicznych wg ilość użytej

W zależności od tych powyżej omówionych zmiennych wyznacza się następnie przewidywany poziom ryzyka zawodowego stosując określone zasady podane na foliogramach. Brane są pod uwagę cztery poziomy ryzyka, z których każdy jest połączony z odpowiednią strategią prewencji ryzyka, zawsze znajdującą odniesienie do ogólnych zasad prewencji.

Rys. 19a. Ryzyko zawodowe – kategoryzacja ryzyka

Rys. 19b. Ryzyko zawodowe – kategoryzacja ryzyka

Rys. 19c. Ryzyko zawodowe – kategoryzacja ryzyka

Rys. 19d. Ryzyko zawodowe – kategoryzacja ryzyka

Rys. 19e. Ryzyko zawodowe – kategoryzacja ryzyka

W celu doprowadzenia do porównywalności uzyskiwanych wyników jakościowej oceny ryzyka z wynikami ilościowej oceny przeprowadzanej zgodnie z trójstopniową skalą podaną w PN-N-18002, jak również zalecanej przez CIOP-PIB proponujemy oszacować ryzyko w zależności od wyznaczonych poziomów ryzyka jako:

• ryzyko małe (M) –– poziom ryzyka 1 lub poziom ryzyka 2,
• ryzyko średnie (Ś) –– poziom ryzyka 3,
• ryzyko duże (D), nieakceptowalne –– poziom ryzyka 4.

Przedstawiona procedura oceny ryzyka zawodowego związanego z narażeniem czynniki chemiczne jest metodą stosunkowo prostą, a jednocześnie uwzględniająca wszystkie parametry, które mogą wpływać na wielkość szkodliwych skutków w stanie zdrowia pracowników.