6-9. Substancje chemiczne

Podstawą oceny narażenia zawodowego na substancje chemiczne występujące w powietrzu na stanowiskach pracy są obowiązujące wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń (NDS), najwyższych dopuszczalnych stężeń chwilowych (NDSCh) oraz najwyższych dopuszczalnych stężeń pułapowych (NDSP).

Wyniki pomiarów stężeń substancji szkodliwych, uzyskane na podstawie analizy pobranych próbek powietrza z zastosowaniem odpowiednich technik analitycznych, pozwalają na obliczenie wskaźników narażenia, a następnie ustalenie ich relacji do wartości normatywów higienicznych.

Po przeprowadzeniu pomiarów z zastosowaniem dozymetrii indywidualnej, wskaźnikiem narażeniai, którego wartość nie może przekraczać NDS, jest średnie stężenie ważone obliczone wg wzoru:

 

(1)

 

gdzie:

c1, c2, ... , cn - stężenie oznaczone w poszczególnych próbkach, mg/m3

t1 , t2, ... , tn - czas pobierania poszczególnych próbek, min.

W pomiarach stacjonarnych średnie stężenie substancji chemicznej jest zawarte w przedziale wartości wokół średniej geometrycznej, którego granice określa geometryczne odchylenie standardowe, liczba pobranych próbek i przyjęty przedział ufności, na ogół wynoszący 0,95. Wyniki oznaczeń stężenia badanej substancji w próbkach powietrza pobranych zgodnie z zasadami tych pomiarów pozwalają na obliczenie średniego geometrycznego stężenia danej substancji (Xg), standardowego odchylenia geometrycznego (Sg) oraz górnej i dolnej granicy przedziału ufności (GG i DG), w którym z prawdopodobieństwem 95% znajduje się średnie stężenie substancji w danym okresie pomiarowym.

Gdy okres pomiarowy pokrywa się ze zmianą roboczą, obliczone wartości Xg, GG i DG wykorzystuje się bezpośrednio do oceny narażenia zawodowego. Natomiast gdy występuje kilka okresów pomiarowych w czasie jednej zmiany roboczej, wartości średniej geometrycznej i granicy przedziału ufności oblicza się jako średnie stężenie ważone odpowiednich okresów pomiarowych.

Na podstawie wskaźników narażenia, tj. wartości średniego stężenia ważonego Xg, górnej i dolnej granicy przedziału ufności (DG i GG) dla średniej rzeczywistej i dolnej granicy przedziału ufności dla średniego stężenia ważonego (DG_w i GG_w) przeprowadza się ocenę narażenia.

Jeżeli górna granica przedziału ufności średniej rzeczywistej nie przekracza wartości NDS, to należy uznać, że warunki pracy są zgodne z wymaganiami higienicznymi. Natomiast jeśli dolna granica przedziału ufności jest większa od wartości NDS, to warunki pracy są szkodliwe. Gdy wartość NDS znajduje się w przedziale ufności dla średniej geometrycznej wyników pomiarów, uzyskane dane nie są wystarczające do jednoznacznego potwierdzenia lub wykluczenia z określonym prawdopodobieństwem zgodności warunków pracy z normatywem higienicznym. Nakłada to obowiązek przeprowadzenia dodatkowych badań środowiska pracy. W związku z tym w ciągu 30 dni należy przeprowadzić pomiary na dwóch losowo wybranych zmianach roboczych, pobierając co najmniej 5 próbek powietrza na każdej z nich. Wyniki tych pomiarów rozpatruje się łącznie z wynikami poprzednimi. Jeżeli wyniki oznaczeń ponad połowy próbek są większe od NDS, warunki pracy należy uznać za szkodliwe, natomiast jeżeli wyniki oznaczeń połowy próbek są równe NDS lub od niego mniejsze, warunki pracy można uznać za bezpieczne.

Gdy w powietrzu na stanowiskach pracy jednocześnie występuje kilka substancji chemicznych, wówczas można dokonać oceny narażenia łącznego, stosując na ogół zasadę sumowania działania toksycznego, wg. wzoru:

 

(2)

 

gdzie:

W1, W2, ..., Wn - obliczone wskaźniki ekspozycji: średnie stężenie ważone lub średnie stężenie geometryczne dla substancji 1, 2, ..., n

NDS1, NDS2, ..., NDSn - odpowiednie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń.

 

Warunki pracy mogą być uznane za bezpieczne, jeżeli stężenie w żadnej z pobranych 15-minutowych próbek powietrza nie przekracza wartości NDSCh dla danej substancji. Dotyczy to zarówno próbek pobranych tendencyjnie w okresach największej emisji substancji jak i pobranych losowo.

Warunki pracy należy uznać za szkodliwe, jeżeli:

• stężenie w jakiejkolwiek 15-minutowej próbce jest wyższe od NDSCh,
• stężenie równe NDSCh utrzymuje się w środowisku pracy dłużej niż 15 minut lub występuje częściej niż dwukrotnie,
• odstęp między dwoma 15-minutowymi okresami, w których stężenie substancji jest równe NDSCh, jest krótszy niż 1 godzina.

 

Gdy ocenia się zgodność warunków pracy z NDSP, można je uznać za bezpieczne, jeżeli oznaczone stężenie nie przekracza wartości NDSP dla danej substancji.

Rys. 9. Interpretacja wyników. Ocena zgodności warunków pracy z NDS

Rys. 10. Interpretacja wyników. Ocena zgodności warunków z NDSCh.
Ocena zgodności warunków pracy z NDSP

Wszystkie wymagania wynikające z normatywów higienicznych (NDS, NDSCh, NDSP) muszą być spełnione jednocześnie. Przekroczenie któregokolwiek z nich powoduje, że warunki pracy nie mogą być uznane za bezpieczne.

Pracodawca, w którego zakładzie pracy występuje czynnik szkodliwy dla zdrowia, jest obowiązany do badań i okresowych pomiarów tego czynnika:

• co najmniej raz na dwa lata – przy stwierdzeniu, w ostatnio przeprowadzonym badaniu, stężeń i natężeń czynnika szkodliwego od 0,1 do 0,5 włącznie wartości;
• co najmniej raz w roku – przy stwierdzeniu stężeń i natężeń czynnika szkodliwego od powyżej 0,5 do 1,0 włącznie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń określonych rozporządzeniu ministra właściwego ds. pracy w sprawie NDS i NDN czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.

Rys. 11a. Częstotliwość wykonywania pomiarów

W razie występowania w środowisku pracy czynnika o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym zgodnie z wykazem określonym w odrębnych przepisach, pracodawca jest obowiązany do pomiarów tego czynnika (rys. 11a-11c):

• w każdym przypadku wprowadzenia zmian w warunkach stosowania tego czynnika;
• co najmniej raz na trzy miesiące – przy stwierdzeniu stężeń czynnika rakotwórczego lub mutagennego od powyżej 0,5 do 1,0 włącznie wartości;
• co najmniej raz na sześć miesięcy – przy stwierdzeniu w dwóch poprzednich pomiarach stężeń czynnika rakotwórczego lub mutagennego od 0,1 do 0,5 włącznie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń określonych w odrębnych przepisach.

Rys. 11b. Częstotliwość wykonywania pomiarów

W razie stwierdzenia przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynnika szkodliwego dla zdrowia pracodawca określa przyczyny i niezwłocznie wprowadza środki techniczne, technologiczne lub organizacyjne. Do czasu osiągnięcia poziomu czynnika zgodnego z wartościami dopuszczalnymi zapewnia monitorowanie stężeń lub natężeń tego czynnika.

Jeżeli ze względów technicznych osiągnięcie poziomu stężeń i natężeń czynnika szkodliwego dla zdrowia, zgodnych z odpowiednimi wartościami dopuszczalnymi nie jest możliwe, pracodawca zapewnia monitorowanie stężeń i natężeń tego czynnika w celu oceny, czy stosowane środki organizacyjne i ochrony są odpowiednie.

W razie występowania w środowisku pracy czynnika, dla którego w odrębnych przepisach określono wartości najwyższego dopuszczalnego stężenia pułapowego pracodawca zapewnia ciągłe pomiary stężeń tego czynnika, a jeżeli pomiary ciągłe nie są możliwe, pracodawca zapewnia wykonywanie pomiarów okresowych z częstotliwością określoną w ust. 1 i 2, według wytycznych, o których mowa w załączniku nr 1 do rozporządzenia.

W razie jednoczesnego narażenia pracowników na działanie kilku czynników chemicznych o podobnym charakterze działania toksycznego, gdy suma ilorazów średnich stężeń i odpowiednich wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń przekracza 1, pracodawca jest obowiązany do stosowania przepisów ust. 2.

Okresowe pomiary czynnika szkodliwego nie są wymagane, jeżeli wyniki ostatnio przeprowadzonych pomiarów nie przekraczają 0,1 wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń, a w procesie technologicznym nie są przewidywane zmiany, mogące wpływać na wysokość stężeń i natężeń czynnika szkodliwego. Dotyczy to również pomiarów czynników rakotwórczych, mutagennych lub reprotoksycznych.

Rys. 11c. Częstotliwość wykonywania pomiarów