6-9. Substancje chemiczne

6-9.1.3.1. Działanie drażniące

W następstwie bezpośredniej styczności oczu z substancjami chemicznymi mogą wystąpić skutki zdrowotne o zróżnicowanym nasileniu. Mogą to być skutki o charakterze przejściowego, umiarkowanego, nieprzyjemnego odczucia (szczypanie, łzawienie), lecz może też dojść do trwałego uszkodzenia oczu.

Wielkość i nasilenie uszkodzenia zależy od ilości substancji, na którą zostały narażone oczy, oraz od czasu, jaki upłynął do chwili udzielenia pierwszej pomocy. Przykładami substancji, które działają drażniąco na oczy, są kwasy, zasady i rozpuszczalniki.

Wg rozporządzenia CLP poważne uszkodzenie oczu oznacza spowodowanie uszkodzenia tkanki w oku lub poważne fizyczne pogorszenie widzenia, w następstwie nałożenia badanej substancji na przednią powierzchnię oka, które nie jest całkowicie odwracalne w ciągu 21 dni od zastosowania.

Działanie drażniące na oczy oznacza spowodowanie zmian w oku, w następstwie nałożenia badanej substancji na przednią powierzchnię oka, które są całkowicie odwracalne w ciągu 21 dni od zastosowania.

Podczas bezpośredniego kontaktu ze skórą niektóre substancje chemiczne mogą niszczyć jej warstwę ochronną, powodować wysuszenie, chropowatość i owrzodzenie. Stan taki określa się jako wyprysk z podrażnienia czy wyprysk toksyczny. Substancje, które powodują tę postać zmian chorobowych na skórze, na ogół nazywa się substancjami pierwotnie drażniącymi .

Wyróżnia się następujące postaci wyprysku z podrażnienia:

• ostre podrażnienie wywołane pojedynczym, działającym jednorazowo bodźcem. Gdy zmiany są spowodowane kontaktem z substancją chemiczną w trakcie pracy zawodowej, wyprysk ten jest łatwo rozpoznawany i w związku z tym można łatwo zapobiegać jego rozwojowi;
• podrażnienie przewlekłe - występuje na skutek długotrwałego działania substancji chemicznych słabo drażniących. Najważniejsze substancje pierwotnie drażniące to zasady, kwasy, rozpuszczalniki organiczne, mydła i środki piorące.

Wg rozporządzenia CLP działanie żrące na skórę to powodowanie nieodwracalnego uszkodzenia skóry; tj. widocznej martwicy naskórka sięgającej aż do skóry właściwej, powstałej w wyniku naniesienia na skórę badanej substancji na okres do 4h. Do typowych skutków działania żrącego zalicza się owrzodzenia, krwawienia, krwawe strupy a pod koniec 14-dniowego okresu obserwacji, zmianę barwy na skutek poparzenia skóry, oraz całe obszary pozbawione owłosienia oraz blizny. Dla oceny budzących wątpliwych zmian skórnych należy przeprowadzić badania histopatologiczne.

Działanie drażniące na skórę to odwracalne uszkodzenie skóry w wyniku naniesienia na skórę badanej substancji na okres do 4h.

Następstwem działania drażniącego gazów, pyłów lub par substancji chemicznych są zmiany zapalne w drogach oddechowych. Odczyny te obejmują różne odcinki dróg oddechowych i mogą występować z różną intensywnością. Aerozole takich substancji, jak fluorowodór, chlorowodór, amoniak, formaldehyd, kwas octowy wywołują przede wszystkim zmiany w górnych drogach oddechowych - w nosie, w jamie nosowo-gardzielowej i w krtani. Substancje takie jak chlor, ditlenek siarki, trichlorek arsenu, trichlorek fosforu wywołują zmiany w górnych drogach oddechowych i oskrzelach. Pod wpływem działania drażniącego substancji chemicznych powstają odruchy kaszlu (skrócenie oddechu), kichania. W dużych stężeniach może dojść do skurczu nagłośni i oskrzeli.

Natomiast np. fosgen czy tlenki azotu wywołują zmiany bezpośrednio w tkance płucnej, mogące być przyczyną obrzęku płuc (pojawienie się wysięku w pęcherzykach płucnych). Wysięk może się pojawić bezpośrednio po narażeniu lub po upływie kilku godzin. Objawy narażenia to kaszel, sinica (objaw niedotlenienia) oraz odkrztuszanie dużych ilości śluzu.

Substancje działające drażniąco na układ oddechowy uszkadzają również oddechowy mechanizm obronny, co prowadzi do zmniejszenia odporności na infekcje i zwiększa zachorowalność na zapalenie płuc, astmę, rozedmę płuc.

Skutki działania substancji drażniących układ oddechowy zależą od wielu czynników, takich jak stężenie substancji, czas trwania ekspozycji, wrażliwość osobnicza. Ważnym czynnikiem jest również sposób oddychania: przez usta lub przez nos.

Osoby narażone przez dłuższy czas na substancje drażniące często mają upośledzony zmysł węchu i nie są w stanie stwierdzić obecności tych substancji na stanowisku pracy.

 

6-9.1.3.2. Działanie uczulające

Zmiany uczuleniowe na skórze przypominają często zmiany, które występują podczas zapalenia skóry (świąd, pieczenie skóry, pojawienie się plam rumieniowych, grudek, pęcherzyków, złuszczenia naskórka rąk, przedramion, twarzy). Choroby uczuleniowe skóry to wyprysk kontaktowy uczuleniowy (alergiczny) występujący u pracowników mających kontakt z substancjami chemicznymi o właściwościach uczulających. Schorzenie to w ostatnich latach dominuje wśród chorób zawodowych skóry. Określa się, że ponad 70% rozpoznawanych stanów zapalnych skóry było wynikiem uczulenia na substancje chemiczne o charakterze alergenów, tj. działające uczulająco.

Najczęściej alergiczny wyprysk kontaktowy powodują aminy aromatyczne, terpentyna, żywice epoksydowe, trietylenotetraamina , wyroby gumowe, chrom sześciowartościowy, nikiel, kobalt, tetracyklina, formalina, barwniki anilinowe, olejki eteryczne.

Nadwrażliwość osób na poszczególne związki zmienia się w czasie. Przebieg tego rodzaju wyprysku zależy w dużym stopniu od charakteru kontaktu z alergenem. W razie stałego i długotrwałego kontaktu uczulenie jest oporne na leczenie.

Jedynie całkowite odsunięcie od pracy z substancjami chemicznymi o właściwościach alergennych jest skutecznym sposobem wyleczenia.

Uczulenie układu oddechowego, powstałe w trakcie narażenia zawodowego na substancje chemiczne, powoduje astmę. Objawy astmy obejmują kaszel, szczególnie w nocy, oraz trudności w oddychaniu, takie jak sapanie i skrócenie oddechu. Astma zawodowa w postaci klasycznej jest wywoływana przez czynniki wielko- i małocząsteczkowe, występujące w środowisku pracy w stężeniach nie przekraczających wartości normatywów higienicznych lub nieco wyższych.

Opisano prawie 400 czynników etiologicznych astmy zawodowej. Do czynników wielkocząsteczkowych należą: mąka i jej zanieczyszczenia, alergeny zwierzęce, żywice, a zwłaszcza kalafonia, antybiotyki (zwłaszcza betalaktamowe ), lateks, ziarna roślin oleistych, detergenty. Do małocząsteczkowych: izocyjaniany, sole platyny, niklu, chromu, kobaltu, glin, barwniki, nadsiarczany i henna, środki dezynfekujące, kwaśne bezwodniki.

Wielkość i czas trwania narażenia jest czynnikiem ryzyka astmy zawodowej. Większym stężeniom czynników uczulających towarzyszy więcej przypadków astmy zawodowej niż stężeniom mniejszym. Przerywana ekspozycja na duże stężenia alergenów stanowi większe zagrożenie niż ciągła ekspozycja na stężenia mniejsze. Większość przypadków astmy zawodowej rozwija się w ciągu pierwszych 2 lat narażenia. Przekroczenie wartości normatywu higienicznego nie stanowi warunku rozpoznania astmy zawodowej, gdyż uczulenie może się zdarzyć nawet w warunkach śladowych stężeń. Rozpoznanie astmy zawodowej wymaga wykonania specjalistycznych badań przez lekarza alergologa, obejmujących m.in. skórne testy alergologiczne i stwierdzenie obecności swoistych przeciwciał w surowicy.

 

6-9.1.3.3. Działanie układowe

Organizm ludzki jest zbudowany z wielu tkanek i narządów tworzących różne układy. Substancje chemiczne mogą wywierać działanie układowe prowadzące do zmian morfologicznych i czynnościowych w określonych narządach lub grupach narządów.

Narażenie na substancje o działaniu neurotoksycznym może upośledzać procesy wewnętrznego hamowania lub stymulacji przewodzenia bodźców w ośrodkowym lub obwodowym układzie nerwowym. Prowadzi to do zaburzeń w ośrodkowym układzie nerwowym (encefalopatie) i obwodowym układzie nerwowym (neuropatie obwodowe). Stopień ciężkości tych zmian i czas potrzebny do ich wywołania zależą od stężenia lub dawki substancji neurotoksycznej. Mogą też występować fazy depresji lub pobudzenia układu nerwowego wskazujące na współzależność pomiędzy działaniem toksycznym a mechanizmami adaptacyjnymi, mogące prowadzić do pozornej normalizacji układu nerwowego. Subtelne zmiany czynnościowe w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym są coraz częściej rozpoznawane jako poważne skutki narażenia na względnie małe stężenia szkodliwych substancji chemicznych w przemyśle. Do związków działających na ośrodkowy układ nerwowy należą m.in. chloroalkeny , disiarczek węgla, pary rtęci i ołów. Na obwodowy układ nerwowy szczególnie silnie działają alkany (heksan), ketony alifatyczne i disiarczek węgla. Narażenie na związki fosforoorganiczne, takie jak np. paration , może spowodować porażenie (zablokowanie) funkcji ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego.

Do związków uszkadzających wątrobę należą m.in. nitozwiązki ( trinitrotoluen ), chloroalkeny , chloro- i bromopochodne benzenu. Objawy uszkodzenia wątroby wywołane przez te substancje (żółte zabarwienie skóry i oczu) mogą być błędnie rozpoznane jako zapalenie wątroby.

Takie substancje, jak tetrachlorek węgla, glikol etylenowy, disiarczek węgla uszkadzają zdolność nerek do wydalania toksycznych produktów. Inne substancje, jak kadm, ołów, terpentyna, metanol, toluen, ksylen, powodują wolniej rozwijające się uszkodzenie czynności nerek.

W ostatnich latach szczególną uwagę poświęcono szkodliwemu działaniu substancji chemicznych na funkcje rozrodcze kobiet i mężczyzn (działanie reprotoksyczne ). Przedmiotem zainteresowań toksykologii rozrodu są mechanizmy toksycznego działania substancji na cały cykl rozrodczy, obejmujący wytwarzanie komórek rozrodczych przez przedstawicieli obu płci, akt zapłodnienia komórki jajowej, jej implementację, embrio /organogenezę, rozwój płodu, poród oraz okres aż do osiągnięcia dojrzałości płciowej. Osłabienie płodności u mężczyzn może być związane z narażeniem na takie substancje chemiczne, jak dibromek etylenowy, benzen, gazy stosowane do narkozy, chloropren, ołów, rozpuszczalniki organiczne i disiarczek węgla. Poronienia u kobiet mogą wystąpić po narażeniu na gazy znieczulające, tlenek etylenortęciowy , aldehyd kwasu glutarowego , chloropren, ołów, rozpuszczalniki organiczne, disiarczek węgla i chlorek winylu.

 

6-9.1.3.4. Działanie rakotwórcze, mutagenne i reprotoksyczne substancji/mieszanin chemicznych

Długotrwałe narażenie na niektóre substancje chemiczne może spowodować nie kontrolowany wzrost komórek prowadzący do zmian nowotworowych. Większość substancji rakotwórczych zaliczana jest do substancji o działaniu bezprogowym , czyli nie można dla nich ustalić bezpiecznych poziomów ekspozycji.

Zmiany nowotworowe mogą ujawnić się po upływie wielu lat od chwili pierwszego narażenia na substancje chemiczne. Okres tego opóźnienia jest nazywany okresem latencji i może wynosić od 4 do 40 lat. Nowotwory powstałe w następstwie narażenia zawodowego mogą być zlokalizowane w różnych miejscach organizmu, niekoniecznie ograniczonych do miejsca bezpośredniej styczności z substancją chemiczną. Substancje takie jak arsen, azbest, chrom, nikiel mogą powodować nowotwory płuc. Nowotwory jamy nosowej i zatok nosowych mogą być następstwem narażenia na chrom, nikiel, oleje izopropylowe, pył drzewny i pył z wyprawionych skór. Z narażeniem na benzydynę, 2-naftyloaminę lub na pył z wyprawionych skór wiąże się występowanie nowotworów pęcherza moczowego. Z kolei przypadki nowotworów skóry przypisuje się narażeniu na arsen, smołę węglową i produkty ropopochodne. Narażenie na chlorek winylu może spowodować zmiany nowotworowe w wątrobie. Benzen powoduje zmiany nowotworowe w szpiku kostnym.

Kryteria i sposób klasyfikacji substancji jako rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych określa rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniające i uchylające dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (CLP). Rozporządzenie to wdraża w Unii Europejskiej zasady klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin chemicznych .

Substancję klasyfikuje się do kategorii 1. rakotwórczości na podstawie wyników badań epidemiologicznych lub wyników badań przeprowadzonych na zwierzętach. Kategorię 1. rakotwórczości podzielono na dwie kategorie: 1A oraz 1B. Do kategorii 1A zaliczono substancje mające potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym dowody przemawiające za tą klasyfikacją opierają się na danych dotyczących ludzi. Do kategorii 1B zaliczono substancje mające potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym klasyfikacja opiera się na wynikach badań przeprowadzonych na zwierzętach doświadczalnych. Do kategorii 2. zaliczono substancje, które podejrzewa się, że są rakotwórcze dla ludzi na podstawie dowodów uzyskanych z informacji dotyczących ludzi lub wyników badań na zwierzętach, które jednak nie są wystarczające przekonujące, żeby zaklasyfikować substancję do kategorii 1A lub 1B .

Dyrektywa 2004/37/WE (w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie czynników rakotwórczych lub mutagenów w miejscu pracy) definiuje „czynnik rakotwórczy” jako „substancję lub mieszaninę, która spełnia kryteria klasyfikacji jako czynnik rakotwórczy kategorii 1A lub 1B w załączniku I do rozporządzenia CLP ”.

Mieszaninę klasyfikuje się jako rakotwórczą, gdy co najmniej jeden składnik zaklasyfikowano jako substancję rakotwórczą kategorii 1A, kategorii 1B lub kategorii 2 i jest on obecny na poziomie równym lub wyższym od odpowiedniego ogólnego stężenia granicznego, odpowiednio dla kategorii 1A, kategorii 1B i kategorii 2, jak pokazano w tabeli 1.

Tabela 1. Ogólne stężenia graniczne składników mieszaniny zaklasyfikowanych jako rakotwórcze, które powodują klasyfikację mieszaniny