6-7. Oświetlenie elektryczne

Światło na stanowisku pracy i w jego otoczeniu wpływa bezpośrednio na szybkość i pewność widzenia oraz określa w jaki sposób widzimy formy, sylwetki, barwę i właściwości powierzchni przedmiotów tam występujących. Aby praca wzrokowa była optymalna, stanowisko pracy oraz pomieszczenie, w którym się ono znajduje, muszą być tak oświetlone, aby występowała wygoda widzenia. Występuje ona wtedy, gdy spełnione są co najmniej trzy następujące warunki:

• zdolność rozróżniania szczegółów jest pełna,
• spostrzeganie jest sprawne, pozbawione ryzyka dla człowieka,
• spostrzeganie nie prowadzi do odczucia pewnej przykrości, niewygody, nadmiernego zmęczenia, a przeciwnie jest połączone z pewną przyjemnością.

Wystąpienie wygody widzenia zależy od czynników określających cechy ilościowe i jakościowe oświetlenia oraz od wrażliwości osobniczej. Oświetlenie wnętrz powinno zapewniać:

• bezpieczeństwo ludziom przebywającym we wnętrzu,
• odpowiednie warunki do wykonywania zadań wzrokowych,
• pomoc w kreowaniu właściwego otoczenia świetlnego.

Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje oświetlenia  (6-7. slajd 7):

• oświetlenie ogólne - równomierne oświetlenie pewnego obszaru bez uwzględnienia szczególnych wymagań dotyczących oświetlenia niektórych jego części,
• oświetlenie miejscowe - dodatkowe oświetlenie przedmiotu pracy wzrokowej, z uwzględnieniem szczególnych potrzeb oświetleniowych, w celu zwiększenia natężenia oświetlenia, uwidocznienia szczegółów itp., załączane niezależnie od oświetlenia ogólnego,
• oświetlenie złożone - oświetlenie składające się z oświetlenia ogólnego i oświetlenia miejscowego.

6-7. slajd 7

Wybór odpowiedniego rodzaju oświetlenia powinien być uzależniony od wymaganego poziomu natężenia oświetlenia. Przykładowo dla poziomów natężenia oświetlenia poniżej 200 lx zaleca się stosowanie oświetlenia ogólnego. Dla poziomów natężenia oświetlenia z przedziału 200 ÷ 750 lx wtedy gdy występuje potrzeba jednakowego lub prawie jednakowego oświetlenia danej przestrzeni, zaleca się stosowanie oświetlenia ogólnego jako wyłącznego rodzaju oświetlenia. Stosuje się je tam, gdzie nie jest wiadome rozmieszczenie stanowisk pracy lub są one rozmieszczone równomiernie w całym pomieszczeniu, a praca wzrokowa na nich wykonywana jest taka sama lub o podobnej trudności. Natomiast dla poziomów natężenia oświetlenia powyżej 750 lx, głównie ze względów ekonomicznych, zaleca się stosowanie oświetlenia złożonego (ogólne oraz miejscowe).

Stosowane systemy oświetlenia

W zależności od rozmiarów pomieszczenia (małe, duże, wysokie, niskie itp.), rodzaju wykonywanej pracy (precyzyjna, zgrubna, prosta itp.), charakteru pracy (ciągła, dorywcza) i charakterystyki użytkowników (ich preferencji, wieku) oraz aspektów ekonomicznych (energooszczędność) spełnienie wymagań oświetleniowych możliwe jest poprzez zastosowanie różnego rodzaju systemów oświetleniowych. Oświetlenie ogólne może być realizowane za pomocą następujących rodzajów oświetlenia:

• bezpośrednie - przy zastosowaniu opraw zamontowanych na suficie lub wbudowanych w sufit podwieszany, których ponad 90% strumienia świetlnego pada bezpośrednio na płaszczyznę roboczą. Należy pamiętać, że oświetlenie bezpośrednie jest właściwe wtedy, gdy wszystkie obiekty w polu widzenia mają powierzchnie matowe. Na rysunku 1. przedstawiono przykład oświetlenia sali lekcyjnej za pomocą rastrowych opraw oświetlenia bezpośredniego rozmieszczonych w liniach równoległych do ściany z oknami. Należy zwrócić uwagę na dwie oprawy o rozsyle asymetrycznym umieszczone równolegle do tablicy, których zadaniem jest jej oświetlenie.

Rys. 1 Przykład oświetlenia sali lekcyjnej 

• pośrednie - przy zastosowaniu opraw stojących (czasami kinkietów) lub zwieszakowych, których do 10% strumienia świetlnego pada bezpośrednio na płaszczyznę, a około 90% na sufit. System ten pozwala na swobodne ustawianie stanowisk pracy względem opraw oświetleniowych. Sprawność oświetlenia w dużym stopniu zależy od własności pomieszczenia, a zwłaszcza współczynnika odbicia sufitu (preferowany jest sufit gładki o białej barwie) wysokości pomieszczenia. Ważne jest, aby zastosowane oprawy miały szeroki rozsył światłości, a sufit odbijał światło w sposób rozproszony. W tym przypadku luminancja sufitu nie powinna być za duża, aby nie stał się on źródłem olśnienia. Przykładowe zastosowanie opraw stojących opraw oświetlenia pośredniego w połączeniu z oprawami oświetlenia miejscowego przedstawiono na rysunku 2.

Rys. 2. Przykładowe zastosowanie opraw stojących 

• bezpośrednio-pośrednie lub pośrednio-bezpośrednie - najczęściej realizowane jest za pomocą opraw zamontowanych na zwieszakach, których od 10% do 90% strumienia świetlnego pada bezpośrednio na płaszczyznę roboczą (lub odwrotnie). System ten pozwala na swobodniejsze ustawianie stanowisk pracy względem opraw oświetleniowych, pod warunkiem, że luminancja oprawy w dolnej półprzestrzeni jest odpowiednio ograniczona.

Poprzez zastosowanie jednego z wymienionych rodzajów oświetlenia ogólnego oraz wyposażenie stanowiska pracy w oświetlenie miejscowe uzyskujemy oświetlenie złożone. Zaletą takiego systemu oświetlenia jest możliwość indywidualnego dopasowania poziomu natężenia stosownie do potrzeb użytkownika. Należy pamiętać aby oświetlenie miejscowe było tak usytuowane, aby nie powodowało olśnienia oraz nadmiernych kontrastów jaskrawości na płaszczyźnie pracy wzrokowej. Oprawy oświetlenia miejscowego powinny mieć odpowiednie kąty ochrony oraz dostatecznie długi wysięgnik wyposażony w trzy przeguby. Nie zaleca się stosowania do oświetlania stanowisk pracy typu biurowego, a zwłaszcza z komputerami, opraw ze źródłami punktowymi np. żarówkami halogenowymi i pojedynczymi źródłami LED zwłaszcza o dużej mocy.