4-7. Percepcja bodźców w środowisku pracy

Jedną z istotnych właściwości receptorów jest ich adaptacja czyli przystosowanie się do działającego bodźca. Polega ona na tym, że w miarę jego działania dochodzi do zanikania powstawania potencjałów elektrycznych w receptorze i przekazywania ich. Wyróżnia się receptory szybko adaptujące się i wolno adaptujące się - tab.1. Najszybciej adaptuje się receptor węchowy. Również szybko adaptują się receptory dotyku w skórze, dzięki czemu w krótkim czasie nie czujemy noszonego zegarka na ręku, okularów na nosie, hełmu, ubrania. Również receptory temperatury ulegają adaptacji, jednak w mniejszym stopniu, z czego wynika większa tolerancja organizmu na działanie bodźca termicznego. Natomiast wolno adaptują się receptory w mięśniach, ścięgnach, w narządzie równowagi - w czasie kilkunastu minut lub godzin. Nie ulegają adaptacji receptory bólowe i przekazują informację tak długo, dopóki działanie drażniące czyli bodziec nie zaniknie.

Tabela 1. Anatomiczno-fizjologiczne podstawy czucia skórnego 

Szczególne znaczenie przy wykonywaniu pracy ma adaptacja wzroku do ciemności i do silnego oświetlenia. Przejście z pomieszczenia jasnego do bardzo słabo oświetlonego daje odczucie zupełnej ciemności i dopiero po kilku minutach zaczynamy rozpoznawać otoczenie. Proces ten może trwać nawet 30 minut. Przeciwnie, wejście z ciemnego pomieszczenia do bardzo jasnego powoduje doznanie oślepienia zwanego zjawiskiem olśnienia, tj. czasowego braku pobudzenia receptorów oka. Podczas adaptacji do ciemności próg pobudliwości pręcików obniża się, co trwa około 10 minut i dopiero wówczas zaczynamy odbierać wrażenia wzrokowe.

Olśnienie jest zjawiskiem braku chwilowego widzenia o ważnym znaczeniu ze względu bezpieczeństwa, np. olśnienie przez nadjeżdżający z naprzeciwka pojazd. Silne promieniowanie słoneczne może spowodować uszkodzenie siatkówki, gdyż zawiera oprócz części widzialnej promienie nadfioletowe, podczerwone i cieplne. Także przy wytapianiu metali w temperaturze 2000^oC bez korzystania z zabezpieczających osłon ochronnych grozi uszkodzenie, zaćma.

Adaptacja słuchu przejawia się w pracy, miedzy innymi zmianą wrażliwości receptora. Szczególnie pod wpływem silnego długotrwałego bodźca odbieranie wrażeń akustycznych jest ograniczone, obniżone, a nawet zniesione. Po długim przebywaniu w hałasie nie słyszymy normalnej mowy - krzyczymy.

W czasie zupełnej ciszy wrażliwość odbioru wrażeń słuchowych podnosi się. W odbieraniu czucia z niektórych receptorów może wystąpić zjawisko zmęczenia receptora. Jest ono zgoła inne niż adaptacja receptora, bowiem reakcja czucia przy zmęczonym receptorze może ustąpić dopiero pod działaniem silnego bodźca, silniejszego niż normalne, na który odpowiada zawsze receptor w procesie adaptacji. Zjawisko zmęczenia receptora i wybitne obniżenie czynności wynika także ze zmęczenia układu nerwowego.

Miarą informacji jest bit, a miarą przepływu informacji jest bit/s (ang. binary digit). Ilość odbieranych informacji z otoczenia do układu nerwowego wynosi w czasie 1 sek około 109 bitów, natomiast przetworzonych w mózgu i uświadomionych jest tylko niewielka część informacji - około 10 do 100 bitów. Po ich przetworzeniu wysyłanych jest z mózgu do efektorów około 107 bitów/s, tj.10 milionów  (4-7. slajd 15).

4-7. slajd 15

Jak wynika z powyższego, zapewnienie prawidłowej percepcji w środowisku pracy odgrywa istotna rolę i jest sposobem ułatwienia funkcji mózgu, którego zadaniem jest scalenie informacji, przekształcenie w określony rodzaj odpowiedzi oraz wyzwolenie adekwatnych wzorców zachowań.

Warunki w środowisku pracy mogą się zmieniać, a działające w nim bodźce mogą okazać się przydatne, zbędne lub wręcz szkodliwe, np. odczucie bólu, nadmierny hałas, wysoka lub niska temperatura, wymuszona pozycja ciała itp. Do sprawnego przebiegu pracy jest wymagana ciągła analiza tych czynników, które utrudniają lub przeszkadzają w odbiorze wrażeń czuciowych, w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego, a ich eliminowanie zmniejsza obciążenie organizmu.

Zapewnienie poprawnej funkcji narządów czucia wpływa na sprawność i efektywność działania, na bezpieczeństwo pracującego, zapobiega procesowi zmęczenia, a tym samym poprawia dobrostan fizyczny i psychiczny.