4-6. Rytmy biologiczne człowieka i praca zmianowa

Biologicznym skutkiem pracy zmianowej jest desynchronizacja wewnętrznych rytmów biologicznych. Polega ona głównie na zaburzeniu sekwencji czasowej występowania maksimów (akrofaz) rytmów endogennych człowieka. Przyczyną takiego stanu jest desynchronizacja zewnętrzna wymuszona podjęciem pracy w porze nocy.

warunkach synchronizacji rytmów endogennych z fazami dnia i nocy, człowiek śpi w porze nocy, a aktywny jest w porze dnia. Odwrócenie tego porządku poprzez pracę w porze nocy i sen w porze dnia, jest przyczyną występowania objawów określanych jako zespół długu czasowego (ang. jet lag)  (4-6. slajd 4).

4-6. slajd 4 

Objawy te szybko przemijają, gdy zachodzi ostra desynchronizacja zewnętrzna, mająca miejsce np. w chwili rozpoczęcia pracy nocnej lub po przylocie do nowej strefy czasowej. Mają one charakter przewlekły przy wieloletniej pracy w systemie zmianowym, na zmianie nocnej.

W przypadku odbywania lotów z przekraczaniem wielu stref czasowych, objawy desynchronizacji zewnętrznej pojawiają się przy różnicy czasu co najmniej 2 godziny i są tym wyraźniejsze, im większa jest różnica czasu astronomicznego między miejscem wylotu a celu podróży oraz zależą od kierunku w jakim odbywał się przelot. W pracy zmianowej odpowiada to kierunkowi rotacji zmian; przelot ze wschodu na zachód można przyrównać do podjęcia pracy zmianowej, gdy zmiany zmieniają się zgodnie z kierunkiem zegara (zmiana ranna - popołudniowa - nocna), natomiast przelot z zachodu na wschód (o wiele gorzej tolerowany) odpowiada pracy zmianowej przy zmianach przebiegających przeciw kierunkowi zegara. Przemijanie objawów desynchronizacji zewnętrznej następuje po kilku dniach, co oznacza odzyskiwanie zgodności faz rytmów biologicznych z fazami synchronizatorów zewnętrznych (środowiskowych dawców czasu: dzień - noc, pory i częstość posiłków, hałas - cisza).

Praca zmianowa, zwłaszcza nocna, jest przyczyną występowania stanu przewlekłej desynchronizacji zewnętrznej. Przystosowywanie się faz rytmów endogennych do faz synchronizatorów zewnętrznych, odbywa się za każdym razem, gdy ma miejsce przejście ze zmiany rannej lub popołudniowej na nocną i odwrotnie.

Zaburzenia przebiegu rytmów okołodobowych człowieka polegają nie tylko na rozluźnieniu spójności fazowej między kilkoma rytmami, ale także na zmianie charakterystyk pojedynczych rytmów.

Wśród zleceń opracowanych podczas Konferencji Współpracujących ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO) Ośrodków Zdrowia Pracujących (Pekin, Chiny 1994 rok) znalazł się zapis: „...Możliwość adaptacji do niekonwencjonalnego rytmu pracy jest osobniczo zróżnicowana. Starzenie się obniża zdolności adaptacyjne, w związku z czym nie zaleca się pracy trzyzmianowej dla żadnego pracownika powyżej 45 roku życia....”.

Skutki pracy zmianowej najczęściej rozpatruje się w trzech podgrupach, jako :

• skutki socjologiczne,
• skutki biologiczne,
• skutki zdrowotne.

Skutki socjologiczne dotyczą życia pozazawodowego pracowników zmianowych, nocnych  (4-6. slajd 5). Wykonywanie pracy w porze, gdy inni śpią i wynikająca z tego potrzeba snu w porze dnia, to niewątpliwe utrudnienie dla aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym i politycznym.

4-6. slajd 5 

Praca w nocy przyczynia się do znacznego utrudnienia kontaktów rodzinnych. Czas przeznaczony na wypoczynek, po pracy na nocnej zmianie, oznacza skrócenie czasu poświęcanego rodzinie, dzieciom. Może to wpływać na osłabienie kontaktów z najbliższymi. Warunki zapewniające właściwy odpoczynek i sen w porze dnia, związane z eliminacją hałasu i odpowiednim zaciemnieniem pomieszczenia, mogą wymuszać ograniczenie aktywność pozostałych członków rodziny. Rezygnacja ze snu lub ograniczanie długości snu przez pracownika zmianowego nie poprawia tej sytuacji, gdyż często wywołuje u niego nerwowość, zniecierpliwienie i znużenie, sprzyjające ryzyku konfliktów rodzinnych.

Wśród skutków biologicznych pracy zmianowej należy podkreślić konieczność wykonywania pracy w porach doby, gdy natężenie procesów fizjologicznych jest obniżone, gdy sprawność umysłowa człowieka jest najniższa  (4-6. slajd 6). Fakt ten stanowi podstawowy problem z punktu widzenia bezpieczeństwa pracy.

4-6. slajd 6 

Problem pracy zmianowej jest problemem złożonym, gdyż na poprzednio wymienione skutki socjologiczne i biologiczne nakładają się skutki zdrowotne. Zajęcia zawodowe pracowników zmianowych nierzadko wykonywane są w stresorodnym środowisku pracy. Oba te czynniki łącznie wpływają niekorzystnie na stan zdrowia pracownika, obciążenie psychiczne, stopień nasilenia objawów klinicznych podmiotowych i przedmiotowych  (4-6. slajd 7).

4-6. slajd 7

Stres psychologiczny i przeciążenie pracą prowadzą w swych skutkach do:

• braku satysfakcji zawodowej,
• objawu „wypalania się”,
• depresji,
• zaburzeń snu,
• zwiększonej częstości występowania chorób sercowo-naczyniowych w tym choroby wieńcowej i nadciśnienia tętniczego.

Dla pracodawcy, następstwem negatywnych skutków pracy zmianowej jest wzrost absencji chorobowej, mniejsza wydajność pracy, ryzyko konfliktów personalnych. Na nocnej zmianie stosunkowo częściej obserwuje się wypadki pracowników, w porównaniu z pracownikami zatrudnionymi na zmianach dziennych.

Przy podejmowaniu decyzji o wykonywaniu pracy zmianowej, warto rozważyć czynniki negatywnie wpływające na tolerowanie tego rodzaju pracy  (4-6. slajd 8).

4-6. slajd 8 

Rozwiązanie problemu negatywnych skutków jakie wywiera na pracownika praca zmianowa czy nocna nie jest łatwe. Ograniczenie tych skutków przez lepszą organizację pracy, to tylko poszukiwanie pewnego kompromisu  (4-6. slajd 9). Część przyczyn złej tolerancji pracy zmianowej jest uzależniona od warunków życia domowego wymagającego dostosowania do trybu pracy.

4-6. slajd 9