4-1. Fizjologia, higiena i medycyna pracy oraz ich udział w kształtowaniu warunków pracy

Lekarz specjalista z zakresu medycyny pracy spełnia szczególną rolę w  profilaktyce , szczególnie zaś w profilaktyce chorób zawodowych, tworzeniu grup dyspanseryjnych , kontroli bieżącej stanu zdrowia pracowników oraz we współpracy w zakresie kształtowania bezpiecznych warunków pracy, wraz ze służbami BHP i kierownictwem zakładu.

W podstawowej opiece lekarskiej nad ludźmi zatrudnionymi w przemyśle i innych dziedzinach gospodarki profilaktyka, polegająca na zapobieganiu przeciążeniom organizmu pracą zawodową i szkodliwymi czynnikami środowiska, należy do zadań pierwszoplanowych. Wymaga to optymalizacji stosunku między wymogami pracy, a sprawnością fizjologicznych mechanizmów adaptacji do pracy, w odniesieniu do każdego pracującego.

Fizjologia pracy wraz z higieną pracy odgrywają istotną rolę w pracach zespołów ergonomicznych, tak w zakresie ergonomii korekcyjnej, jak również ergonomii koncepcyjnej i ergonomii układów. Z definicji ergonomii wynika dążenie do optymalnego przystosowania stanowisk, procesów i środowiska pracy do naturalnych uwarunkowań człowieka, głównie w zakresie jego predyspozycji fizycznych i psychicznych. Jednak współcześnie cele te są bardziej dalekosiężne i powinny prowadzić nie tylko do ochrony życia i zdrowia człowieka, lecz zapewnić mu również pełny i harmonijny rozwój.

Medycyna pracy jest działem medycyny zajmującym się układem współzależności między pracą i zawodem z jednej strony a człowiekiem, jego zdrowiem i chorobami, które mogą powstać w wyniku wykonywanej pracy, z drugiej. Jej rola polega na badaniu fizycznych i psychicznych reakcji człowieka na pracę i otoczenie związane z jej wykonywaniem.

Międzynarodowe Towarzystwo Ergonomiczne, korzystając z pomocy specjalistów z zakresu medycyny pracy, opracowało tzw. listę kontrolną związaną z oceną i kształtowaniem środowiska pracy. Lista obejmuje 135 pytań głównych i 188 szczegółowych i ma charakter uniwersalny. Każdorazowo, w sytuacji konkretnego stanowiska pracy, należy opracować indywidualną listę odpowiadającą wiedzy użytkownika i jego potrzebom. Zestaw pytań powinien uwzględniać zagadnienia dotyczące samego stanowiska pracy, przebiegu pracy, rodzaju obciążeń i ich skutków zdrowotnych.

Związek między higieną pracy i medycyną pracy jest bardzo ścisły. Lekarz specjalista z zakresu medycyny pracy musi umieć ocenić wszystkie zagrożenia dla zdrowia pracowników występujące na stanowisku pracy. W zależności od tego odpowiednio planuje zakres i częstotliwość badań profilaktycznych, które obejmują badania wstępne, okresowe i kontrolne oraz końcowe (przeprowadzane po zakończeniu aktywności zawodowej). Wśród pracowników tworzy tzw. grupy dyspanseryjne. Grupy te są objęte szczególnym nadzorem medycznym ze względu na rodzaj zagrożenia dla zdrowia, np. występujące w powietrzu substancje toksyczne.

Jedną z istotnych ról lekarza specjalisty z zakresu medycyny pracy jest niedopuszczenie do powstania choroby zawodowej  u pracownika.